بازخوانی پیامد‌های ۲ دهه حضور نظامی آمریکا در عراق
با تکمیل مراحل خروج و تغییر فاز عملیات‌های نظامی آمریکا در عراق در پاییز ۲۰۲۶، نهاد‌های حقوق بشری و ناظران بین‌المللی در گزارش‌های نظارتی جدید، پرونده ۲ دهه مداخله نظامی واشنگتن را از زاویه‌ای حقوقی و ساختاری مورد بررسی قرار داده‌اند.
برخلاف روایت‌های رسمی که بر اهداف سیاسی تاکید داشتند، داده‌های جدید مجامع بین‌المللی ابعاد پیامد‌های انسانی و نقض حقوق بنیادین در این کشور را برجسته می‌کنند.
در حالی که به‌طور معمول آمار‌های جنگ به کشته‌شدگان مستقیم محدود می‌شود، جدیدترین به‌روزرسانی پروژه هزینه‌های جنگ دانشگاه براون، ابعاد فاجعه‌بار تلفات غیرمستقیم مداخله آمریکا را مرکز ارزیابی خود قرار داده است.
طبق پژوهش‌های این نهاد، تخریب سازمان‌یافته زیرساخت‌های حیاتی، ازجمله شبکه‌های آب‌رسانی، تصفیه فاضلاب و مراکز درمانی، به مرگ‌های پیامدی گسترده‌ای منجر شده که شمار کلی قربانیان مداخله‌های نظامی آمریکا را پس از ۱۱ سپتامبر در منطقه به بیش از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر رسانده است.
این گزارش تاکید می‌کند که متلاشی شدن ساختار بهداشتی عراق، شیوع بیماری‌های واگیردار و سوءتغذیه مزمن کودکان، هزینه‌ای انسانی است که اثر‌های آن همچنان ادامه دارد.
زاویه دیگر ناظر بر حقوق بین‌الملل، گزارش اخیر هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل است که به‌طور مستقیم به موضوع مسئولیت حقوقی دولتی و الزام به پاسخگویی در قبال عملیات‌های نظامی پرداخته است.
این ارزیابی بین‌المللی با بررسی آثار حمله‌های موشکی و هوایی بر مناطق شهری، تاکید دارد که عدم صیانت از غیرنظامیان و آسیب به پروتکل‌های بشردوستانه، مصادیق جدی نقض حقوق بشر و قوانین جنگ است.
سازمان ملل در این اسناد بر ضرورت ایجاد سازوکار‌های رسمی برای جبران خسارت قربانیان و پاسخگویی نظام‌مند تاکید کرده، محوری که پیش‌تر کمتر در مباحث سیاسی مطرح شده بود.
پایگاه آناتولی در گزارشی به مناسبت ۲۳ سالگی حضور و پایان ماموریت نظامی آمریکا، از زاویه‌ای تاریخی به تغییر شکل زیست اجتماعی در عراق پرداخته است.
این گزارش بازخوانی می‌کند که چگونه مداخله نظامی نه تنها به ثبات منجر نشد، بلکه جریان دائمی از بی‌ثباتی، گسست اجتماعی و ناامنی روزمره را برای ۲ دهه به جامعه عراق تحمیل کرد؛ فرآیندی که شهروندان عادی اصلی‌ترین تاوان جانی و رفاهی آن را پرداختند.
همچنین، گزارش‌های نظارتی نهاد‌های حقوق بشری، نگاه خود را معطوف به وضعیت فعلی حقوق رفاهی و سلامت مردم عراق کرده‌اند.
این نهاد‌های حقوق بشری اشاره می‌کنند که از بین رفتن بلندمدت خدمات پایه، آلودگی‌های زیست‌محیطی برجا مانده از مانور‌های نظامی و نارسایی شدید در پوشش حمایتی از معلولان و آسیب‌دیدگان جنگ، همگی از پیامد‌های ماندگار دوره حضور نظامی آمریکا هستند که همچنان حق دسترسی به سلامت و زندگی شایسته را از شهروندان عراقی سلب کرده است.
یکی از ابعاد آسیب‌زای این ۲ دهه مداخله نظامی آمریکا که همچنان سلامتی نسل‌های آینده عراق را تهدید می‌کند، آلودگی گسترده زیست‌محیطی ناشی از به‌کارگیری تسلیحات سمی و فلزات سنگین است.
براساس مستندات نهاد‌های مستقل حقوق بشری، سوزاندن سازمان‌یافته زباله‌های نظامی در چاله‌های زباله‌سوزی باز توسط ارتش آمریکا و استفاده از مهمات حاوی اورانیوم ضعیف‌شده در مناطق مسکونی، به بروز بحران‌های حاد بهداشتی منجر شده است.
افزایش چشمگیر شیوع انواع سرطان، صدمات ریوی مزمن و جهش‌های ژنتیکی و نقص‌های مادرزادی در نوزادان برخی شهر‌ها مانند فلوجه و بصره، نشان می‌دهد که جنایت‌های انسانی این تجاوز نظامی به حدود زمانی حضور نیرو‌ها محدود نشده و حق حیات و سلامت نسل‌های بعدی مردم عراق را نیز به‌طور مستقیم هدف قرار داده است.
علاوه بر تلفات فیزیکی و مادی، تحمیل ۲ دهه ترس و رنج روانی مداوم بر جامعه عراق، یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های انسانی غیرقابل بازگشت این اشغالگری است. اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، افسردگی‌های حاد و اضطراب مزمن به پدیده‌ای همه‌گیر میان میلیونها کودک و نوجوانی تبدیل شده که تمام دوران رشد خود را در سایه انفجارها، یورش‌های شبانه و از دست دادن اعضای خانواده سپری کرده‌اند.
فروپاشی ساختار‌های آموزشی و پرورشی در کنار پیامد‌های روانی جنگ، باعث مهاجرت اجباری نخبگان و محرومیت میلیونها جوان عراقی از فرصت‌های رشد و آموزش شایسته شد؛ صدمه‌ای ساختاری که سرمایه انسانی و آینده توسعه این کشور را برای سال‌ها به مخاطره انداخته است.