شهادت شهود در دادگاه؛ شرایط اعتبار، نحوه استناد و موارد پذیرش گواهی
شهادت شهود در دادگاه چه شرایطی دارد و در چه دعاوی می‌توان به گواهی شاهد استناد کرد؟ شهادت یکی از مهم‌ترین ادله اثبات دعوا است و در بسیاری از پرونده‌های حقوقی و کیفری می‌تواند برای اثبات ادعا یا دفاع مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، صرف حضور شاهد در دادگاه یا بیان مطالب از سوی وی برای اعتبار شهادت کافی نیست و شرایط قانونی شاهد، نصاب شهادت، نحوه استماع گواهی و ارتباط اظهارات شاهد با موضوع دعوا نیز اهمیت دارد.
در دعاوی مختلف، شرایط و نصاب شهادت یکسان نیست و قانون برای دعاوی مالی، خانوادگی، اعسار و سایر موضوعات، مقررات متفاوتی درباره تعداد و شرایط گواهان تعیین کرده است. همچنین موضوعاتی مانند شهادت کذب، جرح شاهد، تعارض شهادت با نظر کارشناس، شهادت در دعوای اعسار، اعتبار شهادت در اثبات زوجیت و امکان استناد به شهادت در اعاده دادرسی از مسائل مهم مرتبط با گواهی شهود است.
از سوی دیگر، رعایت تشریفات استماع شهادت و فراهم کردن امکان دفاع برای طرف مقابل نیز در اعتبار رسیدگی اهمیت دارد و استناد به شهادت شهود باید مطابق مقررات دادرسی انجام شود. در ادامه، شرایط اعتبار شهادت شهود، نحوه استناد به گواهی، موارد پذیرش یا عدم پذیرش شهادت و تاثیر آن در دعاوی مختلف حقوقی و کیفری بررسی می‌شود.
اعاده دادرسی به جهت ثبوت کذب شهادت شهود مستند حکم، ناظر به مواردی است که کذب شهادت آنان قبل از استدعای اعاده دادرسی در محاکم مربوطه به اثبات رسیده باشد.
شرایط استشهادیه مدعی اعسار از پرداخت محکوم به از جمله شغل، نحوه امرار معاش و گذران زندگی مدعی اعسار، شهود و منشا اطلاعات شهود و مدت زمانی آشنایی شهود با مدعی اعسار به نحوی که اطلاع کافی از گذران و زندگی مدعی اعسار داشته باشد می باشد.
تشخیص ارزش و تاثیر گواهی گواهان با دادگاه بوده و در صورت تعارض در اظهارات گواهان با یکدیگر، ارزش بینه شرعی و قانونی یقین آور نیست. مطابق ماده ۲۴۱، تشخیص ارزش و تأثیر گواهی با دادگاه است.
دفاعیات متهمی که به گواهی شهود استناد نموده، چنانچه شهود نیز جزء متهمین است، اظهارات وی به عنوان شاهد جهت اثبات دفاعیات، موجب اقناع وجدانی برای دادگاه نمی باشد.
شرط اثبات بزه تهدید با شهادت شهود، بیان صریح الفاظ تهدیدآمیز توسط شهود است.
درخصوص تعیین زمان فوت، شهادت شهود در مقابل گزارش پزشکی قانونی، فاقد اعتبار است.
اگر استشهادیه مستند دعوای اعسار دارای ایراد شکلی باشد، اما دادگاه شهادت شهود را استماع کند؛ دعوای اعسار معد صدور رای ماهوی است؛ بنابراین قرار رد دعوی به سبب ایراد شکلی شهادت نامه فاقد وجاهت است.
چنانچه شهادت شهود معارض با معاینات فنی و تخصصی کارشناس باشد، مسموع نبوده و مؤثر نیست.
شهادت شهود نمی‌تواند به عنوان سند مکتوم، مستند درخواست اعاده دادرسی قرار بگیرد. زیرا شهادت شهود، سند محسوب نمی‌شود تا عنوان مکتوم داشته باشد. شهادت شهود در زمره ادله اثبات دعوی است و با سند، که عبارت از هر نوشته ایست که در مقام اثبات دعوی قابل استناد باشد، متفاوت است. صدور قرار قبولی اعاده دادرسی به دلیل وجود سند مکتوم، مشروط به شرایط ذیل است:
از آنجایی که بین آنچه به وسیله مامور رسمی احراز شده یا نزد او رخ داده با آنچه به مامور اعلام شده و او در جریان وقوع یا احراز درستی آن دخالتی نداشته است، تفاوت است لذا تغییر مفاد سند رسمی سجلی از حیث تغییر نام به استناد شهادت شهود امکان پذیر است.
مطابق ماده ۹۹۵ قانون مدنی، تغییر مطالبی که در دفاتر سجل احوال ثبت‌شده است ممکن نیست مگر به‌موجب حکم محکمه.
همچنین مطابق ماده ۹۹۹ قانون مدنی، سند ولادت اشخاصی که ولادت آنها در مدت قانونی به دائره سجل احوال اظهار شده است سند رسمی محسوب خواهد بود.
در دعوی طلاق به دلیل سوء معاشرت زوج، در صورتی که گواهان خود شاهد عینی مودای شهادت نبوده و بر اساس مسموعات از زوجه و مشاهده آثار صدمات بدنی در ایشان شهادت دهند، این امر مانع از اعتبار شهادت نیست. زیرا با توجه به عرف و فرهنگ حاکم بر جامعه، معمولاً اختلافات و مشاجرات زوجین با یکدیگر در محیط منزل و دور از چشم اغیار روی می‌دهد.
جهت اعتبار شهادت به عنوان دلیل اثباتی ادعا، لازم است به طرفی که بر علیه او به شهادت استناد شده، صدور قرار و وقت دادرسی استماع شهادت اطلاع داده شود تا مجال دفاع از دعوی و جرح شاهد یا ارائه شهود معارض را داشته باشد. در غیراینصورت رای در معرض نقض در مرحله فرجام قرار می‌گیرد.
صِرف اظهار استماع شهادت شهود به عنوان دلیل، بدون ذکر نام شهود، اقامتگاه و سایر مشخصات ایشان، قابل پذیرش نیست.
مطابق ماده ۵۱ ، دادخواست باید به زبان فارسی در روی برگ‌های ی مخصوص نوشته شده و حاوی نکات زیر باشد:
بند ۶- ذکر ادله و وسایلی که خواهان برای اثبات ادعای خود دارد، از اسناد و نوشتجات و اطلاع مطلعین و غیره، ادله مثبته به ترتیب و واضح نوشته می‌شود و اگر دلیل، گواهی گواه باشد، خواهان باید اسامی و مشخصات و محل اقامت آنان را به طور صحیح معین کند.
دادگاه نیز باید تصمیم خود نسبت به استماع بیانات شهود یکی از طرفین را به نحو مقتضی و با قید در احضاریه به اطلاع طرف مقابل برساند و فرصتی برای دفاع و پاسخگویی در برابر آن به وی اعطا کند. در غیراینصورت دادنامه به علت نقض اصول دادرسی مخدوش تلقی می‌شود.