تجدیدنظر دشوار و جبران ناکافی؛ واقعیت محکومیت‌های اشتباه در دادگاه‌های آلمان
تعداد محکومیت‌های اشتباه در دادگاه‌های کشورهای اروپایی که پس از تجدیدنظر تبرئه شده‌اند، در دهه‌های گذشته به شکل قابل توجهی افزایش یافته است؛ براساس پایگاه داده EUREX، آلمان بیشترین سهم را در موارد مستند تبرئه در میان کشورهای اروپایی دارد.
محکومیت‌های اشتباه (Fehlurteile یا Justizirrtümer) یکی از چالش‌های جدی، اما کمتر شفاف و کمتر بررسی‌شده در سیستم قضایی آلمان است؛ آلمان در حالی با این چالش دست‌وپنجه نرم می‌کند که فاقد یک پایگاه داده ملی و رسمی برای ثبت و تحلیل محکومیت‌های نادرست است.
این کمبود داده بار‌ها توسط پروژه بی‌گناهی در آلمان Innocence Project Deutschland مورد تاکید قرار گرفته است.
براساس گزارش پروژه بی‌گناهی در آلمان و بررسی‌های تحقیقاتی مجله‌های حقوقی آلمانی و بین‌المللی، هیچ آمار رسمی و قابل اعتمادی از فراوانی محکومیت‌های اشتباه وجود ندارد و برآورد‌ها از کمتر از یک درصد تا درصد ۲ رقمی متغیر است؛ برخی قضات دیوان عالی فدرال ارقامی حدود ۱۰ درصد یا بیشتر مطرح کرده‌اند.
بررسی‌ها نشان می‌دهند که سالانه حدود ۲ هزار درخواست تجدیدنظر در آلمان ثبت می‌شود، اما فقط بخشی از آن‌ها موفق می‌شوند؛ آمار رسمی سال ۲۰۲۲ حدود ۷۸۰ درخواست به نفع محکومان را نشان می‌دهد.
یکی از برآورد‌های مبتنی بر تحلیل پرونده‌ها، حدود ۴۷۶ محکومیت اشتباه توسط دادگاه‌های آلمان را در سال ۲۰۲۲ مطرح کرد.
مهم‌ترین مطالعه تاریخی متعلق به کارل پترز است که بین سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۴ بیش از هزار و ۱۰۰ پرونده تجدیدنظر موفق در آلمان را بررسی کرد.
یکی دیگر از مهم‌ترین پژوهش‌های جدید، مطالعه لیوشنر، رتنبرگر و دسکر در سال ۲۰۲۰ است که در مجله Crime & Delinquency (SAGE) منتشر شد؛ این مطالعه ۲۹ پرونده مستقل با ۳۱ فرد بی‌گناه را بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۶ شناسایی کرد؛ افراد بی‌گناه سال‌ها در زندان بودند و جرایم اصلی شامل جرایم جنسی و قتل بود.
همچنین در رجیستر اروپایی تبرئه‌ها (European Registry of Exonerations) آلمان با ۳۳ مورد بیشترین سهم تبرئه را در میان کشورهای اروپایی داشته است.
میانگین زمان حبس اشتباه در موارد اروپایی حدود ۶ سال و ۵ ماه و میانگین زمان از محکومیت تا تبرئه نزدیک به ۱۲ سال گزارش شده است.
مطالعه دیگری که پرونده‌های تجدیدنظر سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ را در ۱۴ ایالت آلمان بررسی کرد، در ۵۱۲ پرونده حدود ۲۰۵ مورد خطا شناسایی کرد.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که اشتباه‌ها نه‌تنها در جرایم سنگین، بلکه در رویه‌های ساده‌تر مانند حکم کیفری کتبی نیز شایع است.
براساس تحلیل‌های موجود، دلایل اصلی محکومیت‌های اشتباه در سیستم قضایی آلمان به شرح زیر هستند:
کارشناسان تاکید دارند که مرحله تحقیقات اولیه به‌عنوان نقطه آغاز بسیاری از اشتباه‌ها معرفی شده است.
بازگشایی پرونده‌ها در آلمان موانع نسبتا زیادی دارد و جبران خسارت همیشه کامل و سریع نیست؛ موفقیت در اثبات بی‌گناهی نیازمند دلایل جدید و قوی است و فرآیند آن طولانی و دشوار است؛ حتی پس از تبرئه جبران خسارت کامل و سریع همیشه تضمین نمی‌شود.
پروژه بی‌گناهی در آلمان و کارشناسان حقوقی خواستار تسهیل این فرآیند برای مقابله با بحران محکومیت‌های اشتباه در سیستم قضایی آلمان هستند.
منتقدان تاکید دارند که محکومیت‌های اشتباه در سیستم قضایی آلمان پدیده‌هایی واقعی، اما کمتر شفاف هستند؛ در عین حال، نبود آمار ملی و موانع تجدیدنظر، شناسایی و جبران آسیب‌ها را دشوار کرده است.