راهاندازی شبکه تخصصی برای پیشگیری از خشونت و آسیبهای اجتماعی در آذربایجانشرقی
احمد موقری در مراسم افتتاح دورههای آموزشی با موضوع «کنترل آسیبهای اجتماعی استان، کاهش خشونت و جرایم علیه اطفال و زنان در سال ۱۴۰۵» که با همراهی و مشارکت موسسه خیریه فرزندان رحمت شهرستان تبریز و در راستای طرح پایا (پیشگیری- امنیت- یاوری و امداد) برگزار میشود، هدف از برگزاری دورههای آموزشی مذکور را تشکیل یک شبکه علمی و تخصصی برای کنترل خشونت و پیشگیری از وقوع جرم عنوان کرد و گفت: خشونت را باید جدی گرفت. زیرا خشونت صرفاً یک رفتار مجرمانه نیست؛ یک پدیده چندعاملی روانی، خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی است که میتواند از یک تعارض ساده آغاز و به ضرب و جرح، قتل، کودک آزاری، همسرآزاری و سایر جرایم منتهی شود؛ بنابراین پیشگیری مؤثر، قبل از رسیدن رفتار به مرحله جرم آغاز میشود.
وی با تأکید بر لزوم تغییر نگاه از مقابله با جرم به پیشگیری از جرم، افزود: دادگستری زمانی موفق عمل میکند که فقط پس از وقوع جرم وارد نشود، بلکه عوامل ایجاد کننده جرم را پیش از وقوع شناسایی کند. این همان نقطهای است که علم روان شناسی میتواند در کنار ظرفیت قضایی، نقش تعیینکنندهای داشته باشد. خشونت یک مسأله حقوقی و روان شناختی است. از منظر حقوق کیفری، رفتار خشونت آمیز در صورت تحقق عناصر قانونی، میتواند عناوین مجرمانه مختلفی پیدا کند، اما روان شناس به ما کمک میکند بفهمیم چه چیزی فرد را به سمت این رفتار سوق داده و چگونه میتوان قبل از وقوع جرم مداخله کرد.
نقش روانشناس در آسیبهای اجتماعی فراتر از درمان است
معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان با اشاره به این که نقش روانشناس فراتر از درمان است و نباید فقط زمانی وارد میدان شود که فرد دچار اختلال یا بحران شده است، گفت: شناسایی خشم کنترل نشده، تکانشگری، ضعف مهارت حل تعارض، الگوهای ارتباطی ناسالم و عوامل خطر، بخشی از ظرفیت روان شناسی در پیشگیری اولیه و ثانویه جرم است.
موقری، اهمیت شناسایی افراد و موقعیتهای پرخطر را یادآور شد و افزود: یکی از اصول مهم پیشگیری، شناسایی عوامل خطر پیش از تبدیل آنها به رفتار مجرمانه است. فرد دارای سابقه خشونت، خانواده پرتنش، کودک در معرض آزار یا فردی که در کنترل خشم و حل تعارض مشکل جدی دارد، میتواند نیازمند مداخله تخصصی زودهنگام باشد.
وی خانواده را نخستین میدان پیشگیری از خشونت دانست و ادامه داد: بخش قابل توجهی از الگوهای خشونت در خانواده شکل میگیرد و سپس به جامعه منتقل میشود. آموزش فرزندپروری، مهارت گفتوگو، مدیریت خشم، حل تعارض و مداخله در خشونت خانوادگی، در واقع سرمایه گذاری مستقیم برای کاهش جرم در آینده است؛ گاهی یک پرونده قضایی، حاصل زنجیرهای از هشدارهایی است که پیش از وقوع جرم وجود داشته، اما دیده نشدهاند. رسالت مشترک ما این است که این نشانهها را زودتر ببینیم و قبل از تبدیل اختاف، خشم یا تهدید به جرم، مداخله کنیم.
معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان، اضافه کرد: دادگستری علاوه بر برخورد قانونی با مرتکب، ظرفیت مهمی برای سیاستگذاری پیشگیرانه، شناسایی کانونهای جرمزا، ارجاع تخصصی و هماهنگسازی دستگاهها دارد. رویکرد پیشگیرانه به معنای جایگزین کردن روانشناس به جای قاضی نیست. بلکه به معنای قرار دادن تخصص روانشناختی در کنار ظرفیت حقوقی و قضایی است؛ ما به دنبال مداخلهای هستیم که هم از نظر علمی معتبر بوده و هم با نظام حقوقی کشور سازگار باشد. تشخیص عوامل خطر، ارزیابی روان شناختی، آموزش، مشاوره ارجاع و پیگیری میتواند حلقه اتصال دانش روان شناسی با فرآیند پیشگیری قضایی باشد.
موقری، با اشاره به این که روانشناس فعال در حوزه پیشگیری باید با مفاهیم پایه حقوق کیفری، مسئولیت، حقوق بزهدیده، محرمانگی، حدود مداخله تخصصی و فرآیند ارجاع قضایی آشنا باشد، افزود: همکاری مؤثر زمانی شکل میگیرد که متخصصان هر دو حوزه، ربان علمی و محدودیتهای حرفهای یکدیگر را بشناسند؛ از سوی دیگر، نگاه قضایی به خشونت نیز باید ظرفیت علوم رفتاری را جدی بگیرد. پیشگیری فقط جلوگیری از مجرم شدن افراد نیست؛ حمایت از بزهدیدگان و جلوگیری از تکرار بزه دیدگی نیز بخشی از آن است. در خشونتهای خانوادگی و اجتماعی، مداخلات روانشناختی میتواند در کاهش آسیبهای ثانویه و بازگشت فرد به زندگی عادی نقش مهمی داشته باشد.
وی اضافه کرد: بسیاری از الگوهای پرخاشگری و خشونت در سالهای اولیه زندگی شکل میگیرند. بنایراین مداخله در مدرسه، خانواده و محیطهای تربیتی میتواند بسیار کم هزینهتر و مؤثرتر از برخورد با فردی باشد که سالها بعد به مرحله ارتکاب جرم رسیده است. خشونت همیشه ناشی از عصبانیت لحظهای نیست؛ گاهی ریشه در باورهای غلط، احساس حق به جانبی، یادگیری اجتماعی، سوء مصرف مواد، مشکلات ارتباطی، تکانشگری یا تجربه خشونت در دوران کودکی دارد؛ بنابراین مداخله مؤثر باید علت را هدف قرار دهد نه صرفاً علامت را.
معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری استان، بر ضرورت استفاده از داده و تجربه پروندههای واقعی تأکید کرد و گفت: اگر بخواهیم برنامه پیشگیری مؤثر باشد، باید بدانیم خشونت در استان ما بیشتر در چه شرایطی، میان چه گروه هایی، در چه محیطهایی و با چه عوامل زمینهای رخ میدهد. اتصال دادههای قضایی به تحلیلهای روانشناختی میتواند به جای حدس و برداشت عمومی، یک تصویر واقعی از مسأله در اختیار ما قرار دهد؛ هر مداخلهای که با عنوان پیشگیری انجام میشود باید پشتوانه علمی داشته باشد، حقوق افراد را رعایت کند و نتیجه آن قابل سنجش باشد.
موقری ادامه داد: در کاهش خشونت، هیچ دستگاهی به تنهایی موفق نخواهد شد. دادگستری ظرفیت حقوقی و حاکمیتی دارد، روانشناس ظرفیت شناخت و مداخله در رفتار را دارد و جامعه میدان اجرای این سیاستها است؛ اتصال این سه ظرفیت میتواند پیشگیری واقعی را شکل دهد. هدف ما این است که از واکنش پس از وقع جرم به سمت شناخت خطر، مداخله به موقع و پیشگیری از وقوع جرم حرکت کنیم.