هشدار گزارشگر سازمان ملل به شورای حقوق بشر: تحریمهای یکجانبه بحران بشردوستانه ساختهاند
نشست شصتوسوم شورای حقوق بشر سازمان ملل در حال برگزاری است؛ زینا جلاد، گزارشگر ویژه تاثیر منفی اقدامهای قهری یکجانبه بر بهرهمندی از حقوق بشر که از اول ماه مه امسال (۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵) ماموریت را بر عهده گرفته است، در نخستین گزارش رسمی خود به این اجلاس با عنوان «ارزیابی وضعیت و نقشهبرداری چشمانداز» زنگ خطر تازهای به صدا درآورد: تحریمهای یکجانبه دیگر ابزار محدود دیپلماتیک نیستند، بلکه به پدیدهای فراگیر تبدیل شدهاند که بخش قابل توجهی از اقتصاد جهان را درگیر کرده و جان صدها هزار نفر را سالانه میگیرد.
گزارشگر ویژه آثار منفی اقدامهای قهری یکجانبه بر بهرهمندی از حقوق بشر، در نخستین گزارش خود به شورای حقوق بشر (A/HRC/۶۳/۲۹) در سپتامبر ۲۰۲۶، بر جمعبندی ۱۱ سال فعالیت این ماموریت و ترسیم چارچوب کاری دوره جدید آن تمرکز کرد.
اشاره به گسترش بیسابقه اقدامهای قهری یکجانبه در ۶ دهه گذشته، تاکید بر تحمیل هزینه اختلافهای سیاسی بر جمعیتهای فاقد نقش در آن اختلافها و همچنین اعمال بیشترین فشار بر گروههای آسیبپذیر، اشاره بر ارتباط آماری تحریمهای اقتصادی یکجانبه با بیش از نیممیلیون مرگ در سال بهعنوان رقمی در مقیاسی قابل مقایسه با تلفات جهانی ناشی از مخاصمات مسلحانه، تاکید بر افزایش شاخصهای مرگومیر، اشاره به نقش محوری بیشاجرایی تحریمها و سیاستهای کاهش ریسک، اشاره به آسیب مستقیم تحریمها بر برخورداری از حقوق غذا، سلامت، آموزش و توسعه، اذعان به ناکارآمدی معافیتهای بشردوستانه در عمل، تاکید بر فقدان راههای موثر جبران و اعاده حقوق قربانیان، تاکید بر پیوند اقدامهای قهری یکجانبه با حق تعیین سرنوشت ملتها، اشاره به تاثیر تحریمها بر محدودیت دسترسی به فناوریهای پیشرفته بهعنوان حوزه نوظهور حقوق بشری و اذعان به تضعیف چندجانبهگرایی و حاکمیت حقوق بینالملل.
گزارش گزارشگر ویژه تاثیر منفی اقدامهای قهری یکجانبه بر بهرهمندی از حقوق بشر با اعدادی آغاز میشود که بهسختی میتوان از کنارشان گذشت؛ به استناد تحلیل منتشرشده در نشریه Lancet Global Health در آگوست ۲۰۲۵، تحریمهای اقتصادی یکجانبه با بیش از نیم میلیون مرگ در سال مرتبط هستند، رقمی که با تلفات درگیریهای مسلحانه در جهان قابل مقایسه است؛ تحریمهایی که حتی کمکهای بینالمللی را هدف قرار میدهند، مرگومیر نوزادان را ۳٫۱ درصد، کودکان زیر ۵ سال را ۳٫۶ درصد و مادران را ۶٫۴ درصد افزایش میدهند.
جلاد در بیانیه مطبوعاتی خود به صراحت گفت: تحریمهای یکجانبه بحرانهای بشردوستانه شدید ایجاد میکنند و کل جمعیتها را مجازات میکنند.
وی تاکید کرد: سنگینترین بار بر دوش افراد آسیبپذیر است: مبتلایان به بیماریهای مزمن، افراد دارای معلولیت، زنان، کودکان و سالمندان.
گزارشگر ویژه تاثیر منفی اقدامهای قهری یکجانبه بر بهرهمندی از حقوق بشر در گزارش خود به نمونههای عینی اشاره کرد؛ در کوبا، نسلهای کامل تحت محدودیتهای چنددههای تحریمهای آمریکا زندگی کردهاند؛ دسترسی به غذا، دارو، تجهیزات پزشکی، خدمات عمومی، برق، آب و حتی همکاریهای علمی و بشردوستانه با مانع روبهرو شده است.
بیشپیروی (overcompliance) بانکها و شرکتهای خصوصی در سراسر جهان که از ترس جریمههای ثانویه حتی فراتر از متن تحریمها عمل میکنند، این فشار را چند برابر کرده است.
جلاد هشدار داد که همین الگو در جاهای دیگر، ازجمله ایران و کشورهای متعدد دیگر، در حال تکرار است.
سهم اقتصاد جهانی که تحت تحریمهای یکجانبه قرار دارد، از حدود ۵٫۴ درصد در دهه ۱۹۶۰ به نزدیک ۲۵ درصد در سالهای اخیر رسیده است؛ این گسترش در حالی رخ میدهد که نظام چندجانبه سازمان ملل با بحران نقدینگی، کاهش شدید کمکهای توسعه (بیش از ۲۳ درصد در سال ۲۰۲۵) و افت کمکهای بشردوستانه مواجه است.
جلاد در گزارش خود کار ۲ گزارشگر پیشین را ستود: ادریس جزایری که بنیان مفهومی ماموریت را گذاشت و آلنا دوهان که طی ۶ سال، گزارشهای مفصلی درباره تاثیر تحریمها بر سلامت، آموزش، حقوق کار، دسترسی به عدالت و بیشپیروی ارائه و تصریح کرد که حالا نوبت مرحله جدیدی است؛ گزارش جدید چارچوبی ارائه میدهد که ۴ عنصر را به هم پیوند میزند: جهانشمولی حقوق بشر، تجربیات روزمره مردم عادی، مسیرهایی که از طریق آنها آسیب تولید میشود و تعهدهای دولتها برای پیشگیری، جبران، استرداد و بازسازی.
جلاد وعده داد این رویکرد مشارکتی را عمیقتر کند و جمعیتهای آسیبدیده را نه بهعنوان قربانیان آماری، بلکه بهعنوان دارندگان حقوق واقعی در مرکز تحلیل قرار دهد.
وی همچنین به ابعاد نگرانکننده تازهای اشاره کرد: هدف قرار گرفتن قضات و مقامهای دیوان بینالمللی کیفری ICC، مدافعان حقوق بشر و حتی گزارشگران ویژه سازمان ملل با تحریمهای یکجانبه.
به گفته گزارشگر ویژه سازمان ملل، این اقدامها اثر بازدارندهای ایجاد میکنند و اعتماد به نظام بینالمللی را فرسایش میدهند.
جلاد در گزارش خود اعلام کرد در دوره ماموریتش، علاوه بر ادامه مستندسازی، روی موضوعهایی مانند مصادره داراییهای مسدودشده، عملیاتیسازی واقعی معافیتهای بشردوستانه، اثرات تجمعی بر کشورهای ثالث و امنیت غذایی جهانی و همچنین پیامدهای این اقدامها بر حق جمعی تعیین سرنوشت تمرکز خواهد کرد.
همانطور که گزارش گزارشگر ویژه تصریح دارد هزینه انسانی این اقدامها را میتوان در جانهای ازدسترفته، دستاوردهای توسعهای معکوسشده و آیندههای محدودشده شمرد و باید این هزینه دیده شده و برای کاهش آن همکاری شود؛ گزارش جلاد در اجلاس شصتوسوم شورای حقوق بشر، بیش از آن که یک سند فنی باشد، یادآوری تلخی است از پیامدهای اقدامهای قهری یکجانبه.
در پایان گزارش و در گفتوگوهای تعاملی، دهها کشور از موضع گزارشگر حمایت کردند و خواستار رفع یا تعلیق این اقدامها شدند.