حادثه ۱۱ سپتامبر و بحران حقوق بینالملل؛ روایتی از یک ربع قرن تجاوز نظامی
همزمان با فرارسیدن سپتامبر ۲۰۲۶ و گذشت ۲۵ سال از حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، انتشار گزارشهای تفصیلی و تحلیلی متعدد از سوی رسانهها و اندیشکدههای حقوقی بینالمللی، ابعاد تازهای از میراث ویرانگر سیاست خارجی آمریکا را آشکار ساخته است.
براساس بررسیهای اندیشکدهها و نشریاتی مانند مجله تحلیلی Open The Magazine، پایگاه تخصصی حقوق بینالملل جاست سکیوریتی Just Security، نشریه دیلی کاس و گزارشهای نهاد بینالمللی جامعه هنری جکسون، واشنگتن از شوک روانی این حادثه بهعنوان ابزاری برای دور زدن موازین بینالمللی، راهاندازی جنگهای ابدی و ایجاد دکترینهای امنیتی افراطی سوءاستفاده کرده است.
این گزارشها نشان میدهند که واکنش نظامی آمریکا نه تنها تروریسم را ریشهکن نکرد، بلکه به قیمت جانباختن میلیونها انسان، آوارگی دهها میلیون غیرنظامی و فروپاشی کامل چارچوبهای حقوق بشر تمام شد.
نشریه Open The Magazine در گزارش ویژه خود با عنوان «۱۱ سپتامبر در ۲۵ سالگی: چگونه روزی که جهان را تغییر داد، مفهوم جنگ را بازتعریف کرد» به تشریح این موضوع میپردازد که چگونه واشنگتن حادثه ۱۱ سپتامبر را به ابزاری برای بسط نفوذ نظامی خود تبدیل کرد.
براساس این گزارش، کاخ سفید با ایجاد دکترین جنگ پیشدستانه، جنگ را به کشورهایی کشاند که هیچ نقشی در وقایع ۱۱ سپتامبر نداشتند.
بزرگترین نمونه این سوءاستفاده، تهاجم سال ۲۰۰۳ به عراق بود؛ تهاجمی که طبق ارزیابی دیلی کاس بر پایه ادعاهای واهی وجود سلاحهای کشتار جمعی و ارتباطهای خیالی شکل گرفت.
در واقع واشنگتن با بهرهگیری از ترس و بحران روانی جامعه، مرز میان دفاع مشروع و جنگطلبی تهاجمی را در حقوق بینالملل کاملا از بین برد و دست به تجاوزهایی زد که فاقد هرگونه مجوز از سوی شورای امنیت سازمان ملل بود.
بررسیهای انجامشده در این گزارشها و مستندات موجود در دادههای پروژه تحلیلی هزینههای جنگ در گزارش Open The Magazine، آمار فاجعهباری را از کشتهشدگان غیرنظامی ارائه میدهد.
در حالی که در حادثه ۱۱ سپتامبر ۲ هزار و ۹۷۷ نفر جان باختند، حملههای نظامی مستقیم و پیامدهای غیرمستقیم ناشی از کارزار ۲۵ ساله آمریکا در کشورهایی مانند عراق، افغانستان، پاکستان، سوریه، یمن و سومالی به کشتهشدن مستقیم و غیرمستقیم بیش از ۴.۵ تا ۴.۷ میلیون انسان منجر شده است.
در میان این قربانیان، صدها هزار کودک و زن غیرنظامی به چشم میخورند که نه در جریان عملیاتهای نظامی محدود، بلکه در اثر بمبارانهای بیهدف، حملههای سنگین هوایی، و ویرانی کامل زیرساختهای زیستی، پزشکی و بهداشتی جان خود را از دست دادند.
براساس این دادهها، نابودی بیمارستانها، شبکههای آب آشامیدنی و سوءتغذیه شدید ناشی از محاصرهها و جنگها، جان میلیونها غیرنظامی را گرفت که آمار مرگومیر غیرمستقیم آنها بسیار فراتر از کشتهشدگان مستقیم است.
تلفات غیرنظامی تنها به کشتهشدگان محدود نمیشود؛ براساس آمار منتشرشده، عملیاتهای نظامی آمریکا و متحدانش پس از ۱۱ سپتامبر به آوارگی اجباری دستکم ۳۸ میلیون نفر در سراسر منطقه غرب آسیا و آفریقا انجامیده است.
این حجم از آوارگی و آوارگان جنگی، بزرگترین بحران پناهجویان از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون محسوب میشود.
میلیونها خانواده ناچار به ترک خانه و کاشانه خود شده و در اردوگاههای آوارگان با کمترین امکانات زیستی روبهرو شدند. این فروپاشی ساختارهای اجتماعی و اقتصادی در جوامع هدف، زمینه را برای پیدایش فقر مطلق، بحرانهای انسانی عمیق و انهدام کامل شاخصهای توسعه انسانی در این کشورها فراهم ساخت.
پایگاه تخصصی جات سکیوریتی در تحلیلی تحت عنوان «۱۱ سپتامبر در گذر ۲۵ سال»، به بررسی نقض نظاممند حقوق بینالملل بشر توسط آمریکا پرداخته است.
حقوقدانان و کارشناسان ارشد در این گزارش افشا میکنند که دولت آمریکا برای فرار از پاسخگویی قضایی، ساختارهای حقوقی نوینی مانند تعاریف جدید از «مبارزان دشمن» و ایجاد «زندانهای مخفی یا سیاه» (Black Sites) در سراسر جهان را ابداع کرد.
تاسیس بازداشتگاه گوانتانامو، اعمال روشهای خشونتآمیز تحت عنوان بازجوییهای ارتقایافته (که مصداق بارز شکنجه در حقوق بینالملل است) و انجام بازداشتهای خودسرانه، بینامونشان و بدون محاکمه، توهین مستقیم به کنوانسیونهای چهارگانه ژنو و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی به شمار میرود.
حقوقدانان تاکید میکنند این اقدامها بدعتهای خطیر و مخروبی را در انضباط حقوقی جهان به جای گذاشته است.
گزارش جامعه هنری جکسون نیز ابعاد حقوقی حملههای موشکی و پهپادی آمریکا را در مناطق خارج از محدوده جنگیِ رسمی زیر ذرهبین قرار داده است.
براساس این تحلیل، گسترش عملیاتهای ترور هدفمند با پهپاد در کشورهایی مانند یمن، سومالی و پاکستان، نقض صریح تمامیت ارضی کشورها و عدم رعایت اصل تمایز میان نظامیان و غیرنظامیان است.
این گزارش یادآور میشود که واشنگتن با نادیده گرفتن ماده ۲ بند ۴ منشور ملل متحد (اصل منع توسل به زور)، چارچوب حقوق بشر و حق حیات غیرنظامیان را به بهانه مبارزه با تروریسم کاملا سلب کرد و منطق قدرت نظامی بهجای حاکمیت قانون را در سطح بینالمللی نهادینه کرد.
حملههای پهپادی در بسیاری از موارد به قیمت جان گروههایی از روستاییان و شرکتکنندگان در مراسمهای عروسی و عزا تمام شد بدون آنکه مرجع قضایی مستقلی بر این اقدامها نظارت داشته باشد.
تحلیلهای منتشرشده در دیلی کاس و Open The Magazine در جمعبندی خود تاکید میکنند که زیادهروی و سوءاستفاده آمریکا از حادثه ۱۱ سپتامبر، نهتنها امنیت پایدار برای جامعه جهانی یا خود مردم آمریکا به ارمغان نیاورد، بلکه به خشنترین شکل ممکن موازین اخلاقی و حقوق بشر را خدشهدار ساخت.
سیاست جنگطلبی، مداخلهجوییهای نظامی مستقیم، سرکوب آزادیهای خقوق بشری و ایجاد مجازاتهای دستهجمعی علیه ملتهای منطقه، میراث شومی است که با گذشت ربع قرن، همچنان منطقهای بحرانزده و جهانی ناامنتر، بیثباتتر و پر از شکاف از سپتامبر ۲۰۰۱ برجای گذاشته است.