حقوق بشردوستانه زیر آتش؛ پیامدهای انسانی و توسعهای تخریب مدرسهها، بیمارستانها و اماکن تاریخی
نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران در حاشیه شصتوسومین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل در ژنو نشست جانبی را درباره آثار عمیق و بین نسلی ناشی از تجاوزهای نظامی برگزار کرد؛ یکی از محورهای مورد بحث در این نشست آثار حملهها به مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و میراث فرهنگی ایران بود که بهعنوان نمونههایی از پیامدهای انسانی و توسعهای مخاصمات مطرح شد.
باید توجه داشت که حمله به زیرساختهای غیرنظامی حیاتی مانند مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و اماکن میراث فرهنگی، یکی از مخربترین ابعاد مخاصمات مسلحانه معاصر است؛ این حملهها نهتنها نقض آشکار حقوق بشردوستانه بینالمللی محسوب میشوند، بلکه پیامدهای انسانی و توسعهای عمیقی برجای میگذارند که گاه برای نسلها ادامه مییابد.
براساس حقوق بشردوستانه بینالمللی، مدرسهها و بیمارستانها اشیای غیرنظامی محسوب میشوند و حمله مستقیم به آنها ممنوع است؛ کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷، اصل تمایز را الزامی میکنند: طرفهای مخاصمه باید میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند.
بیمارستانها و واحدهای پزشکی تحت حمایت ویژه قرار دارند و تنها در شرایط بسیار محدود یعنی استفاده برای اهداف نظامی خارج از کارکرد بشردوستانه این حمایت را از دست میدهند؛ حتی در آن صورت نیز اصول تناسب و احتیاط باید رعایت شود.
حمله عمدی به ساختمانهای اختصاصیافته به آموزش، هنر، علم یا مذهب که اهداف نظامی را پنهان نمیکنند، طبق اساسنامه رُم دیوان بینالمللی کیفری ICC میتواند جنایت جنگی باشد.
میراث فرهنگی نیز تحت کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ برای حفاظت از اموال فرهنگی در مخاصمات مسلحانه و پروتکلهای آن حمایت میشود؛ یونسکو بارها تاکید کرده که آسیب به این اماکن، حمله به هویت جمعی و حافظه تاریخی جوامع است.
با وجود این، گزارشهای سازمان ملل و ائتلافهای نظارتی نشان میدهد که حملهها به این اهداف در مخاصمههای اخیر افزایش یافته است؛ دفتر نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در امور کودکان و مخاصمات مسلحانه، حمله به مدرسهها و بیمارستانها را یکی از ۶ نقض آشکار علیه کودکان میداند.
حمله به مدرسهها و دانشگاهها دسترسی به آموزش را مختل میکند؛ کودکان از محیط امن یادگیری محروم میشوند، معلمان و استادان قربانی شده یا آواره میشوند؛ در نتیجه نسلهای آینده با کمبود مهارت و فرصت روبهرو میشوند؛ این امر فقر و چرخه خشونت را تشدید میکند.
در سطح توسعهای، از دست رفتن سرمایه انسانی سالها پیشرفت را عقب میاندازد؛ حمله به بیمارستانها سیستم بهداشت را فلج میکند؛ بیماران، کادر درمان و مجروحان غیرنظامی آسیب میبینند یا جان میبازند؛ خدمات ضروری مانند مراقبتهای مادر و کودک، جراحی اورژانس و درمان بیماریهای مزمن متوقف میشود.
گزارشهای سازمان بهداشت جهانی و ائتلاف حفاظت از سلامت در مخاصمه نشان میدهد که این حملهها به افزایش مرگومیر غیرمستقیم، شیوع بیماری و فروپاشی اعتماد به نهادهای بهداشتی میانجامد.
از سوی دیگر تخریب میراث فرهنگی هویت جمعی را هدف قرار میدهد؛ بناهای تاریخی، موزهها و مکانهای مذهبی نهتنها ارزش مادی، بلکه نماد پیوستگی تاریخی جوامع هستند؛ آسیب به آنها میتواند به تنشهای قومی و مذهبی دامن بزند و بازسازی پس از جنگ را دشوارتر کند.
نمونههای متعدد در مخاصمات اخیر این الگو را تایید میکند؛ به شکل ویژه در غزه، گزارشهای دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل الگوی حملههای رژیم صهیونیستی به بیمارستانها را ثبت کرده که منجر به از کار افتادن بسیاری از مراکز درمانی شده است؛ در یمن، سوریه و افغانستان نیز موارد مشابهی گزارش شده است.
از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) درپی آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، گزارشهای متعدد رسانههای معتبر انگلیسی از آسیب گسترده به زیرساختهای غیرنظامی خبر دادهاند.
نیویورکتایمز در تحلیل تعاملی خود در آوریل ۲۰۲۶، آسیب به دستکم ۲۲ مدرسه و ۱۷ مرکز درمانی را با تصاویر ماهوارهای و میدانی تایید و تاکید کرد که این رقم فقط بخشی از خسارتها است.
جمعیت هلال احمر ایران اعلام کرده که دستکم ۷۶۳ مدرسه و ۳۱۶ مرکز بهداشتی آسیب دیده یا تخریب شدهاند.
یکی از مرگبارترین حملهها، حمله به مدرسه ابتدایی دخترانه شجره طیبه در شهر میناب در جنوب ایران در روز نخست این تجاوز نظامی بود؛ گزارشهای آسوشیتدپرس، نیویورکتایمز و سیانان حاکی از آن است که این حمله عمدتا دختران ۷ تا ۱۲ ساله و کارکنان مدرسه، را قتلعام کرد؛ تحقیقات اولیه نظامی آمریکا هم نشان میدهد که نیروهای آمریکایی مسئول این حمله بودهاند.
پنتاگون هنوز گزارش نهایی مربوط به این حمله مرگبار را منتشر نکرده و دولت آمریکا در این باره سکوت کرده است؛ منابع آمریکایی به سیانان گفتهاند که فرماندهان هشدارهای مربوط به اطلاعات قدیمی را نادیده گرفتند.
درپی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، دانشگاهها نیز هدف قرار گرفتهاند؛ الجزیره و رسانههای محلی گزارش دادهاند که دستکم ۳۰ دانشگاه ازجمله دانشگاه علم و صنعت ایران آسیب دیدند؛ ضمن اینکه موسسه تحقیقات لیزر و پلاسما دانشگاه شهید بهشتی هم بمباران شد.
این حملهها محیط علمی را مختل کرده و نگرانیهایی درباره آینده پژوهش و آموزش عالی ایجاد کرده است.
میراث فرهنگی ایران نیز درپی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آسیب دید؛ رویترز در گزارش تحقیقی خود آسیب به ۱۱ بنای تاریخی را مشاهده کرد و یونسکو آسیب به ۷ سایت ازجمله ۲ سایت ثبتشده در فهرست میراث جهانی را تایید کرده است.
کاخ گلستان، بازار بزرگ تهران، میدان نقش جهان اصفهان و بخشهایی از راهآهن سراسری ایران ازجمله موارد گزارششده هستند؛ کارشناسان حفاظت از میراث فرهنگی هشدار دادهاند که این آسیبها برگشتناپذیرند و هویت تاریخی ایران را تهدید میکنند.
بیمارستانهای ایران نیز تحت تاثیر تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفتهاند؛ گزارشها از تخلیه بیماران از بیمارستان شهید بقایی اهواز و آسیب به چندین مرکز درمانی دیگر حکایت دارد؛ این امر دسترسی به مراقبتهای پزشکی را برای غیرنظامیان دشوار کرده است.
این حملهها از منظر حقوقی بحثبرانگیزند؛ کارشناسان حقوق بینالملل ابراز نگرانی کردهاند که حملهها به مدرسهها، مراکز بهداشتی و خانهها میتواند نقض کنوانسیونهای ژنو و حتی جنایت جنگی باشد.
اگرچه آمریکا ادعا میکند که اهداف نظامی را هدف قرار داده و از قوانین درگیری پیروی میکند، اما تحقیقات مستقل و گزارشهای رسانهای این ادعا را زیر سؤال بردهاند.
حمله به مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و میراث فرهنگی فراتر از تخریب فیزیکی است؛ این حملهها سرمایه انسانی را دچار آسیب میکند، سیستمهای حیاتی را مختل میسازد و حافظه جمعی را هدف قرار میدهد.
در سطح انسانی، جان باختن کودکان و کادر درمان درپی تجاوز نظامی، آسیب روانی گسترده و محرومیت از آموزش و بهداشت را به دنبال دارد؛ در سطح توسعهای، بازسازی این زیرساختها هزینههای هنگفتی دارد و پیشرفت اجتماعی و اقتصادی را برای دههها عقب میاندازد.
حقوق بینالملل چارچوب روشنی برای حفاظت از این اهداف فراهم کرده است، اما اجرای آن نیازمند اراده سیاسی و پاسخگویی واقعی است؛ تجربههای متعدد در مخاصمات مختلف نشان میدهد که بدون احترام عملی به قواعد بشردوستانه، غیرنظامیان همچنان بهای اصلی جنگ را میپردازند.
گزارشهای مستند رسانههای معتبر و نهادهای حقوقی، هشداری جدی برای جامعه بینالمللی است تا از تکرار چنین خسارتهایی جلوگیری کند.