وقتی عدالت، زبان دیگری برای گفتوگوی ملتها میشود
بهمن سام حقوقدان و دادستان رامسر در یادداشتی که با موضوع حضور رئیس قوه قضاییه ایران در اجلاس سران نظامهای قضایی کشورهای عضو بریکس در دهلینو در اختیار قرار داد، نوشت: در معادلات امروز جهان، کشورها تنها با قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی شناخته نمیشوند؛ میزان توانایی یک کشور برای دفاع از مبانی حقوقی خود و اثرگذاری بر قواعد و مناسبات حقوقی نیز بخشی از جایگاه واقعی آن کشور در عرصه بینالمللی است.
از همین منظر، حضور رئیس قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران در اجلاس قضایی بریکس در دهلینو، واجد پیامی فراتر از یک دیدار رسمی است؛ پیامی درباره اعتمادبهنفس حقوقی جمهوری اسلامی ایران و آمادگی آن برای گفتوگو، تعامل و نقشآفرینی در سطحی فراتر از مرزهای ملی.
این حضور نشان میدهد که ایران خود را صرفاً مخاطب تحولات حقوقی جهان نمیداند. جمهوری اسلامی ایران دارای یک تجربه حقوقی و قضایی مستقل است و طبیعی است که در گفتوگو درباره آینده همکاریهای قضایی و حقوقی کشورها، صرفاً شنونده نباشد؛ بلکه دیدگاه و مطالبه خود را نیز مطرح کند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر روشن میشود که بدانیم مناسبات میان کشورها روزبهروز بیشتر به پروندههایی گره میخورد که راهحل آنها در محدوده مرزهای یک کشور پیدا نمیشود. مجرمان از مرزها عبور میکنند، منابع مالی جابهجا میشوند، جرایم در فضای مجازی شکل فرامرزی پیدا میکنند و حتی اجرای بسیاری از تصمیمات قضایی، بدون همکاری نظامهای قضایی سایر کشورها دشوار یا غیرممکن است.
در چنین جهانی، نظام قضایی مقتدر، فقط نهادی برای اجرای عدالت در داخل مرزها نیست؛ میتواند یکی از ابزارهای تأمین منافع ملی در بیرون از مرزها نیز باشد.از این زاویه، حضور رئیس قوه قضاییه را باید بخشی از یک نگاه کلانتر دانست؛ نگاهی که میخواهد ظرفیت قضایی کشور را در خدمت منافع ملی، حمایت از حقوق ملت ایران و توسعه مناسبات با کشورهای همسو و مستقل قرار دهد.
نکته مهم دیگر، امکان شکلگیری ادبیات مشترک میان کشورهایی است که در بسیاری از مسائل، دغدغههای مشابهی دارند. اگر کشورهای عضو بریکس بتوانند همکاریهای قضایی خود را از سطح گفتوگو به سازوکارهای عملی برسانند، در آینده میتوان شاهد شبکهای از همکاریهای حقوقی بود که در پروندههای فرامرزی، مبارزه با فساد و جرایم سازمانیافته، استرداد مجرمان، معاضدت قضایی و اجرای تصمیمات قضایی، کارآمدی بیشتری ایجاد کند.
این همان نقطهای است که نقش رئیس قوه قضاییه اهمیت پیدا میکند؛ زیرا حضور در چنین سطحی میتواند مسیر ارتباط مستقیم میان دستگاههای قضایی کشورها را تقویت کرده و موضوعات قضایی را از حاشیه مناسبات سیاسی به متن همکاریهای بیندولتی وارد کند.
از سوی دیگر، ایران در سالهای گذشته بارها با پدیده استفاده ابزاری از حقوق و نهادهای بینالمللی مواجه بوده است. از این رو، حضور فعال در مجامع قضایی بینالمللی فرصتی است تا جمهوری اسلامی ایران دیدگاه خود را درباره لزوم حاکمیت قانون، نفی تبعیض و مقابله با معیارهای دوگانه با صدایی روشن و از جایگاه حقوقی بیان کند.
اگر قرار است در آینده، قواعد حاکم بر مناسبات بینالمللی عادلانهتر شود، کشورهای مستقل نباید صرفاً مصرفکننده قواعدی باشند که دیگران پیشتر طراحی کردهاند. آنها باید در فرآیند شکلگیری این قواعد حضور داشته باشند، درباره آنها گفتوگو کنند و در صورت امکان، در تدوین و توسعه آنها نقش ایفا کنند.
در این میان، جمهوری اسلامی ایران ظرفیت آن را دارد که از تجربه قضایی خود برای ایجاد همکاریهای جدید بهره گیرد. اقتدار حقوقی زمانی به قدر واقعی تبدیل میشود که بتواند در مناسبات فرامرزی نیز اثر خود را نشان دهد؛ بنابراین اهمیت این سفر را نباید صرفاً در تعداد دیدارها یا موضوعات مطرحشده در اجلاس جستوجو کرد. ارزش واقعی چنین حضوری در مسیری است که میتواند باز کند؛ مسیری برای اینکه دستگاه قضایی ایران، در کنار انجام مأموریتهای داخلی خود، سهم بیشتری در تأمین منافع ملی و شکلدهی به همکاریهای قضایی منطقهای و بینالمللی داشته باشد.
حضور رئیس قوه قضاییه در بریکس را میتوان از همین منظر، نشانهای از بلوغ دیپلماسی قضایی ایران دانست؛ دیپلماسیای که اگر با برنامهریزی، استمرار و پیگیری نتایج همراه شود، میتواند جایگاه جمهوری اسلامی ایران را از یک «حاضر در مجامع حقوقی» به یک «صاحب نقش در گفتوگوهای حقوقی جهان» ارتقا دهد؛ و شاید مهمترین پیام این حضور همین باشد:ایران نه در حاشیه تحولات حقوقی جهان، بلکه در متن گفتوگو درباره آینده آن ایستاده است.