دیپلماسی قضایی؛ مسیر تقویت جایگاه ایران در بریکس و پشتیبان روابط اقتصادی
حضور رئیس قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران در ، فرصتی برای تقویت همکاریهای حقوقی و قضایی میان ایران و کشورهای عضو این مجموعه فراهم کرده است. در همین راستا، با بهروز محمدیمهر، رئیس کل دادگستری استان همدان، درباره ابعاد و اهمیت این حضور و ظرفیتهای همکاری قضایی ایران در بریکس گفتوگو کردهایم.
میزان: از نظر شما حضور رئیس قوه قضاییه ایران در نشست سران قضایی بریکس چه اهمیتی برای دیپلماسی قضایی جمهوری اسلامی ایران دارد؟
محمدی مهر: حضور رئیس قوه قضاییه ایران در نشست سران قضایی بریکس را میتوان فراتر از یک رویداد تشریفاتی و در چارچوب تقویت دیپلماسی قضایی و ارتقای جایگاه بینالمللی کشور ارزیابی کرد. این حضور در مسیر تلاش ایران برای گذار از نظم حقوقی تکقطبی و مشارکت فعالتر در شکلگیری نظم نوین جهانی اهمیت ویژهای دارد.
حضور در جمع کشورهای عضو بریکس، فرصتی برای ایران فراهم میکند تا در روند شکلگیری قواعد حقوقی و قضایی آینده جهان نقش فعالتری داشته باشد و از ظرفیت این مجموعه برای کاهش انحصار حقوقی غرب و تقویت همکاریهای چندجانبه استفاده کند. در همین چارچوب، دیدار و گفتوگو با سران و مسئولان قضایی کشورهایی مانند چین، روسیه و هند نیز میتواند زمینه تعمیق همکاریهای حقوقی و قضایی و ایجاد پشتوانهای برای روابط راهبردی و اقتصادی ایران با این کشورها را فراهم کند.
از سوی دیگر، دیپلماسی قضایی میتواند نقش مهمی در حمایت حقوقی از منافع اقتصادی و تجاری کشور داشته باشد. پیگیری موضوعاتی مانند رفع موانع حقوقی پیش روی تجار، توسعه معاضدت قضایی و تسهیل اجرای آرای داوری، میتواند به ایجاد امنیت حقوقی بیشتر و فراهم شدن بستر مناسبتر برای توسعه تجارت و سرمایهگذاری میان کشورهای عضو بریکس کمک کند.
همچنین همکاری در حوزههای تخصصی و فناورانه، از جمله هوش مصنوعی، فناوریهای دیجیتال و تبادل تجربیات در زمینه مدیریت قضایی، از دیگر ظرفیتهایی است که در چارچوب این نشستها میتواند مورد توجه قرار گیرد. چنین همکاریهایی علاوه بر انتقال تجربه میان کشورها، میتواند به تقویت توانمندیهای نظام قضایی و بهرهگیری از فناوریهای نوین در فرآیند دادرسی منجر شود.
این حضور همچنین فرصتی برای تبیین مواضع حقوقی جمهوری اسلامی ایران در عرصه بینالمللی و طرح موضوع جنایات و تجاوزات علیه ملت ایران در میان کشورهای عضو بریکس فراهم میکند و میتواند به انتقال دیدگاهها و مطالبات ایران به جامعه جهانی کمک کند.
در مجموع، حضور رئیس قوه قضاییه ایران در نشست سران قضایی بریکس نشاندهنده تلاش ایران برای تبدیل شدن به عضوی فعال و اثرگذار در ائتلافهای چندجانبه است و در صورت پیگیری و اجرای توافقات حاصلشده، میتواند دستاوردهای عملی و ملموسی برای منافع ملی و تقویت جایگاه حقوقی و قضایی ایران در سطح بینالمللی به همراه داشته باشد.
میزان: با توجه به گسترش روابط اقتصادی ایران با کشورهای عضو بریکس، از نظر شما همکاریهای قضایی و حقوقی چه نقشی در تسهیل تجارت، سرمایهگذاری و حل اختلافات خواهد داشت؟
بهروز محمدیمهر: همکاری قضایی میان کشورهای عضو این مجموعه میتواند نقشی کلیدی و زیرساختی در تسهیل روابط اقتصادی ایران با کشورهای عضو ایفا کرده و امنیت حقوقی لازم برای توسعه تجارت و سرمایهگذاری را فراهم کند.
یکی از مهمترین محورهای این همکاری، ایجاد سازوکارهای تخصصی برای حلوفصل اختلافات تجاری است. ایران بهطور جدی پیشنهاد ایجاد مرکز داوری اختصاصی بریکس را مطرح کرده است که میتواند بهعنوان سازوکاری کارآمد در کنار نظامهای قضایی کشورها، زمینه حلوفصل سریعتر و تخصصیتر اختلافات تجاری و سرمایهگذاری را فراهم کند.
در همین راستا، وزرای دادگستری کشورهای عضو بریکس نیز اخیراً بیانیه مشترکی را در زمینه تقویت ظرفیتهای میانجیگری و داوری تصویب کردهاند که نشاندهنده عزم جمعی کشورهای عضو برای بهرهگیری از روشهای جایگزین حل اختلاف است.
برای تعمیق مناسبات میان کشورها، بهروزرسانی و تقویت اسناد پایه همکاری از جمله معاهدات انتقال محکومان، استرداد مجرمان و همکاریهای قضایی در امور مدنی و تجاری ضروری است. همچنین توافقاتی مانند اجتناب از مالیات مضاعف و حمایت و تشویق متقابل از سرمایهگذاری با کشورهایی مانند برزیل میتواند در دستور کار قرار گیرد و چارچوب حقوقی شفافتر و مطمئنتری را برای فعالان اقتصادی فراهم کند.
همکاری با کشورهایی مانند چین در حوزه هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال در مدیریت قضایی میتواند به تسریع رسیدگی به پروندههای اقتصادی، افزایش شفافیت و کاهش زمان دادرسی کمک کند.
اتصال سامانههای پرداخت بانکی کشورهای عضو بریکس از دیگر ظرفیتهای مهم این همکاری است. پیگیریهای حقوقی و فنی برای اتصال سامانههای پرداخت بانکی اعضا، از جمله بریکسپی، میتواند گامی در جهت تسهیل تراکنشهای مالی و کاهش وابستگی به سازوکارهای سنتی باشد.
همچنین تسهیل اجرای فرامرزی آرای قضایی و داوری از دغدغههای مهم فعالان اقتصادی است. یکی از مسائل اساسی در روابط تجاری میان کشورها، امکان شناسایی و اجرای آرای دادگاهها و مراجع داوری در کشور دیگر است و همکاری قضایی در چارچوب بریکس میتواند زمینه ایجاد سازوکارهای مناسب برای رفع این چالش را فراهم کند.
توسعه همکاریهای قضایی در زمینه معاضدت قضایی، تبادل اطلاعات و شناسایی و توقیف اموال ناشی از جرم نیز میتواند به افزایش امنیت حقوقی و اطمینان فعالان اقتصادی و در نتیجه تقویت سرمایهگذاری و تجارت میان کشورهای عضو کمک کند.
در نهایت مجموعه این همکاریها با ایجاد امنیت حقوقی، افزایش قابلیت پیشبینی و فراهم کردن سازوکارهای روشن برای حل اختلافات، میتواند نقش پشتیبان و مکملی برای دیپلماسی اقتصادی ایران در بریکس ایفا کند و زمینه شکلگیری روابط تجاری پایدار، شفاف و قابل اتکا میان کشورهای عضو را فراهم آورد.
میزان: ایران و هند چه ظرفیتهایی برای توسعه همکاریهای قضایی و حقوقی دارند و این سفر چه کمکی به فعال شدن این ظرفیتها میکند؟
محمدی مهر: ایران و هند از ظرفیتهای قابل توجهی برای توسعه همکاریهای قضایی و حقوقی برخوردارند و سفر اخیر رئیس قوه قضاییه ایران به دهلینو را میتوان گامی عملی برای فعالتر شدن این ظرفیتها دانست.
دو کشور از زیرساخت حقوقی مناسبی برای گسترش همکاریها برخوردارند. در حال حاضر، همکاریهای قضایی ایران و هند بر اساس معاهده استرداد مجرمین و معاهده همکاری در کشف جرم دنبال میشود و موافقتنامه معاضدت حقوقی متقابل در امور مدنی و تجاری نیز میان دو کشور به امضا رسیده و بهتازگی اصلاح شده است. در کنار این چارچوبهای حقوقی، همکاری در حوزههای نوین قضایی نیز مورد توجه قرار دارد و ایران آمادگی خود را برای بهاشتراکگذاری تجربیات در زمینه دادرسی الکترونیک و دیجیتالیسازی با هند اعلام کرده است.
تسهیل و تسریع در رسیدگی به پروندههای حقوقی فعالان اقتصادی دو کشور نیز از دیگر زمینههای مهم همکاری به شمار میرود. در حوزه حمایت از سرمایهگذاری نیز ایران و هند پیش از این موافقتنامه جلوگیری از اخذ مالیات مضاعف را امضا کردهاند و در گذشته نیز موضوع انعقاد موافقتنامه دوجانبه تشویق و حمایت از سرمایهگذاری میان دو کشور مطرح بوده است.
سفر اخیر رئیس قوه قضاییه ایران به هند، علاوه بر برخورداری از اهمیت سیاسی و قضایی، زمینهای برای فعال شدن عملیتر این ظرفیتها فراهم کرده است. دعوت رسمی عالیترین مقام قضایی هند از رئیس قوه قضاییه ایران، نشانهای از اراده دو طرف برای ارتقای سطح همکاریهای قضایی و حقوقی است. همچنین در جریان دیدار با فعالان اقتصادی، بر تسهیل و تسریع رسیدگی به پروندههای حقوقی تجار ایرانی و هندی تأکید و بر پیگیری این موضوع وعده داده شد.
از سوی دیگر، ایران برای تکمیل زنجیره همکاریهای حقوقی با هند، آمادگی خود را برای امضای تفاهمنامه در زمینه استرداد محکومان اعلام کرده است؛ اقدامی که میتواند چارچوب همکاریهای قضایی دو کشور را بیش از پیش تکمیل کند.
این سفر که در حاشیه نشست بریکس انجام شد، از منظر دیگری نیز حائز اهمیت است و میتواند بستر مناسبتری برای هماهنگی مواضع حقوقی ایران و هند و بهرهگیری از ظرفیتهای این مجموعه در زمینه همکاریهای قضایی و مقابله با یکجانبهگرایی فراهم کند.
در مجموع، ایران و هند از زیرساخت حقوقی قابل قبولی برای توسعه همکاریهای قضایی برخوردارند و سفر اخیر رئیس قوه قضاییه ایران به هند، با طرح ابتکارات عملی بهویژه در زمینه تسهیل امور تجار و تکمیل پیمانهای قضایی، میتواند به شتاب گرفتن این همکاریها کمک کند.
میزان: با توجه به تأکید رئیس قوه قضاییه بر تحولات نظم جهانی و مقابله با یکجانبهگرایی، از نظر شما دیپلماسی قضایی چه نقشی در افزایش وزن و اثرگذاری ایران در بریکس میتواند داشته باشد؟
محمدی مهر: با توجه به تأکید رئیس قوه قضاییه بر تحولات نظم جهانی و ضرورت مقابله با یکجانبهگرایی، دیپلماسی قضایی میتواند نقش مهمی در افزایش وزن و اثرگذاری ایران در بریکس ایفا کند. این رویکرد، ایران را از یک عضو صرفاً حاضر در این مجموعه به بازیگری فعال و اثرگذار در شکلدهی به سازوکارهای حقوقی و قضایی تبدیل میکند.
بریکس به عنوان یکی از مجموعههای مهم در نظم در حال شکلگیری جهانی، ظرفیت مناسبی برای مشارکت کشورها در قاعدهسازی و ایجاد سازوکارهای حقوقی جدید دارد. حضور فعال ایران در این عرصه میتواند زمینهساز تأثیرگذاری بر قواعد حقوقی و کمک به شکلگیری نظمی عادلانه و چندقطبی باشد؛ نظمی که در آن حقوق کشورها فارغ از میزان قدرت اقتصادی آنان مورد توجه قرار گیرد و از شکلگیری انحصارهای حقوقی جلوگیری شود.
در این میان، توسعه همکاریهای عملی میان اعضای بریکس از اهمیت ویژهای برخوردار است. ایجاد سازوکارهای حقوقی مشترک با کشورهای دارای ظرفیتهای جمعیتی و اقتصادی قابل توجه، میتواند به ایجاد زیرساختهای حقوقی پایدار در حوزههایی مانند معاضدت قضایی، اجرای آرای داوری و مقابله با جرایم اقتصادی و سایبری منجر شود. همچنین تبادل تجربیات قضایی میان اعضا و استفاده از ظرفیت کشورهای پیشرو در این حوزه، از جمله چین، در کنار ارائه تجربیات ایران، میتواند به شکلگیری شبکهای مؤثر از همکاریهای قضایی کمک کند.
از سوی دیگر، دیپلماسی قضایی میتواند زمینه تبدیل برخی چالشهای بینالمللی به فرصتهای جدید برای ایران را فراهم کند. طرح موضوعات حقوقی و بینالمللی در نشستهای بریکس، از جمله پیگیری حقوقی جنایات بینالمللی، درخواست برای محکومیت تجاوز به ایران و تعقیب عاملان جنایات جنگی بر اساس اصل صلاحیت جهانی، میتواند به تقویت حضور و اثرگذاری ایران در این مجموعه کمک کند. تأکید بر نقش بریکس در گذار از یکجانبهگرایی و حرکت به سمت چندصدایی در عرصه بینالملل نیز از دیگر ظرفیتهای مهم این همکاری است.
میزان موفقیت دیپلماسی قضایی ایران در بریکس به توانایی کشورها در تبدیل گفتوگوها و توافقات به سازوکارهای مشخص و قابل اجرا وابسته است. تحقق همکاریهای عملی و پایدار در حوزههای حقوقی و قضایی میتواند ضمن تثبیت جایگاه ایران در بریکس، زمینه نقشآفرینی بیشتر کشور در شکلدهی به نظم حقوقی آینده جهان را فراهم کند.