قربانیان بیدفاع جنگ؛ نگاهی به مسئولیت بینالمللی در قبال کشتار غیرنظامیان و کودکان
ابعاد انسانی منازعات مسلحانه بار دیگر در کانون توجه بینالمللی قرار گرفته است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست خبری اخیر خود با نمایش تصاویر چهار دانشآموز قربانی جنگ که در آستانه شرکت در کنکور سراسری به شهادت رسیدند، به تشریح پیامدهای مرگبار درگیریهای نظامی برای افراد غیرنظامی پرداخت.
این موضوع تاملبرانگیز، بار دیگر ضرورت واکاوی قوانین حقوق بینالملل و حقوق بشر درزمینه حفاظت از کودکان و غیرنظامیان را در زمان جنگ به مسئلهای حیاتی در دیپلماسی عمومی تبدیل کرده است.
اصلیترین سنگ بنای حقوق بینالملل بشردوستانه (IHL)، اصل تفکیک است. براساس این اصل، طرفهای درگیر در هرگونه منازعه مسلحانه موظفند همواره میان نظامیان و غیرنظامیان تمایز قائل شوند.
کنوانسیونهای چهارگانه ژنو (۱۹۴۹): براساس کنوانسیون چهارم ژنو که اختصاصا به حمایت از افراد غیرنظامی در زمان جنگ میپردازد، هرگونه حمله مستقیم، تعرض، یا به خطر انداختن جان و امنیت افرادی که نقشی در درگیریها ندارند، بهطور مطلق ممنوع است.
پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو (۱۹۷۷): در ماده ۵۱ این پروتکل به صراحت اشاره شده است که غیرنظامیان نباید هدف حملههای نظامی، حملههای بیهدف (کور) یا رفتارهایی قرار گیرند که هدف اصلی آنها ایجاد رعب و وحشت در میان مردم باشد.
از منظر حقوق بینالملل، کودکان و دانشآموزان به دلیل موقعیت آسیبپذیر خود، علاوه بر قوانین عام بینالمللی، تحت حمایتهای ویژه و مضاعف قرار دارند.
کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل (۱۹۸۹): این سند حقوقی بینالمللی که جامعترین معاهده در زمینه حقوق کودکان است، در ماده ۳۸ طرفهای درگیر در منازعات را الزام میکند که کلیه اقدامهای ممکن را برای تضمین حمایت از کودکان تحت تاثیر جنگ به عمل آورند.
کمیته حقوق کودک سازمان ملل: این نهاد ارزیابی حقوقی، سلب حق حیات، محرومیت از آموزش و قطع مسیر رشد کودکان بر اثر حملههای نظامی را نقض فاحش حقوق بنیادین بشر میداند و بارها تاکید کرده است که مدارس و مراکز آموزشی باید مناطق امن (Safe Zones) باقی بمانند.
در ساختار حقوق بینالملل کیفری، هدف قرار دادن غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی فراتر از یک نقض ساده، مصداق بارز جنایت جنگی تلقی میشود.
اساسنامه رم و دیوان کیفری بینالمللی (ICC): طبق ماده ۸ اساسنامه رم، حملههای عمدی علیه جمعیت غیرنظامی یا مکانهایی که هدف نظامی محسوب نمیشوند (از جمله مدارس و مراکز برگزاری آزمونهای تحصیلی) جرم بینالمللی محسوب شده و مورد تعقیب کیفری در دادگاههای بینالمللی قرار خواهد گرفت.
گزارشهای نهادهای غیردولتی و بینالمللی: سازمانهایی مانند دیدهبان حقوق بشر و عفو بینالملل در گزارشهای متعدد خود تصریح کردهاند که مصونیت از مجازات عامل اصلی تکرار فجایع انسانی در درگیریهای نظامی است. این سازمانها تاکید دارند که عدم اجرای موثر سازوکارهای کیفری بینالمللی، به بیپناه ماندن غیرنظامیان و قربانیشدن دانشآموزان بیدفاع میانجامد.
نمایش تصاویر قربانیانی که در آستانه تصمیمگیری برای آینده تحصیلی و زندگی خود قربانی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی شدهاند، یادآور این واقعیت تلخ است که قوانین بینالمللی تا زمانی که با سازوکارهای اجرایی و اراده منطقهای و جهانی همراه نباشند، نمیتوانند امنیت کودکان و غیرنظامیان را در برابر جنگ تضمین کنند.