روز جهانی بشردوستی؛ فراخوانی برای پایان دادن به کشتار مستمر امدادگران و پاسخگو کردن عاملان جنایت
روز جهانی بشردوستی که هر سال در ۱۹ آگوست (۲۸ مرداد) گرامی داشته میشود، یکی از مناسبتهای مهم سازمان ملل برای یادبود ایثار و فداکاری کارگران و کارکنان امدادی در سراسر جهان است؛ این روز نهتنها یادآور قربانیان حمله سال ۲۰۰۳ به مقر سازمان ملل در بغداد است، بلکه فرصتی برای تاکید بر لزوم حفاظت از غیرنظامیان، کارکنان بشردوستانه و سیستمهای بهداشتی در شرایط بحرانی محسوب میشود.
در سال ۲۰۲۶، با افزایش بیسابقه نیازهای بشردوستانه، تشدید حملهها به امدادگران و استمرار بحرانهای پیچیده در نقاط مختلف جهان، اهمیت این روز بیش از پیش برجسته شده است.
ریشه روز جهانی بشردوستی به ۱۹ آگوست ۲۰۰۳ بازمیگردد، روزی که حمله بمبگذاری به هتل کانال (Canal Hotel) در بغداد، مقر سازمان ملل در عراق، منجر به کشته شدن ۲۲ کارمند بشردوستانه شد.
ازجمله قربانیان این حمله، سرجیو ویرا د ملو، نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در عراق و کمیسر عالی حقوق بشر وقت بود؛ این حادثه یکی از مرگبارترین حملهها علیه کارکنان سازمان ملل در تاریخ این نهاد به شمار میرود و نشان داد که حتی فضاهای بیطرف و حفاظتشده نیز در برابر خشونت مصون نیستند.
مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۰۸، با تصویب قطعنامه ۶۳/۱۳۹، روز ۱۹ آگوست را بهعنوان «روز جهانی بشردوستی» اعلام کرد؛ هدف اصلی از این نامگذاری، گرامیداشت یاد کسانی که جان خود را در راه کمک به دیگران از دست دادهاند و همچنین افزایش آگاهی جهانی نسبت به اهمیت کار بشردوستانه و لزوم حفاظت از کارکنان امدادی، بوده است.
از آن زمان تاکنون، این روز توسط دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA) هدایت میشود و هر سال با تمرکز بر یک موضوع خاص، شرکای سیستم بشردوستانه جهانی را برای دفاع از بقا، رفاه و کرامت افراد آسیبدیده از بحرانها و نیز امنیت کارکنان امدادی گرد هم میآورد.
اصول بنیادین بشردوستی که زیربنای این روز هستند، شامل انساندوستی، بیطرفی و استقلال است؛ این اصول تضمین میکنند که کمکها بدون تبعیض و صرفا براساس نیاز به دست افراد برسند؛ روز جهانی بشردوستی یادآور این است که کمک به همنوع نه یک انتخاب سیاسی، بلکه یک تعهد اخلاقی و حقوقی بر اساس حقوق بینالملل بشردوستانه (International Humanitarian Law) است.
اهمیت این روز در چند لایه قابل بررسی است؛ نخست، جنبه یادبود و گرامیداشت است؛ هزاران امدادگر در دهههای گذشته جان خود را در خط مقدم بحرانها از دست دادهاند؛ این روز فرصتی است تا نهتنها نام قربانیان به یاد آورده شود، بلکه خانوادهها، دوستان و جوامعی که آنها را از دست دادهاند نیز مورد توجه قرار گیرند؛ در سال ۲۰۲۶، کارزار جهانی به هدایت دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل بر خانوادههای امدادگران جانباخته تمرکز دارد.
دوم، جنبه آگاهیبخشی است؛ بسیاری از بحرانهای بشردوستانه در نقاط دورافتاده یا فراموششده جهان رخ میدهند و توجه رسانهها و افکار عمومی به سرعت کمرنگ میشود؛ روز جهانی بشردوستی تلاش میکند تا این فراموشی را بشکند و مردم عادی، دولتها و سازمانها را به اقدام وادارد.
سوم، جنبه حمایتی و حقوقی است؛ این روز فرصتی برای تاکید بر لزوم احترام به حقوق بینالملل بشردوستانه است؛ حقوقی که حفاظت از غیرنظامیان، کارکنان پزشکی، تسهیلات بهداشتی و کارکنان امدادی را الزامی میداند؛ حملهها به بیمارستانها، آمبولانسها و کارکنان بهداشتی نقض آشکار این قوانین است و روز جهانی بشردوستی صدای اعتراض جهانی به این نقضها را تقویت میکند.
چهارم، جنبه عملی و تامین منابع است؛ نیازهای بشردوستانه جهانی بهطور مداوم در حال افزایش هستند، در حالی که منابع مالی اغلب کافی.
سال ۲۰۲۶ با چالشهای عمیقی در حوزه بشردوستی همراه بوده است؛ براساس دادههای منتشرشده توسط سازمان ملل، تا پایان ماه مه ۲۰۲۶ (۱۰ خرداد) بیش از ۲۵۲ میلیون نفر در سراسر جهان به کمک و حفاظت بشردوستانه فوری نیاز داشتند؛ رقمی که ۱۳ میلیون نفر بیشتر از زمان انتشار «نمای کلی جهانی بشردوستانه ۲۰۲۶» بود.
کارزار سال ۲۰۲۶ بر گرامیداشت امدادگران جانباخته و درخواست حفاظت بیشتر از مراقبتهای بهداشتی تمرکز دارد؛ سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در این روز بر لزوم حفاظت از کارکنان بهداشتی، بیماران، تسهیلات درمانی و وسایل نقلیه پزشکی تاکید کرده است؛ از زمان راهاندازی سیستم نظارت بر حملهها به مراقبتهای بهداشتی توسط سازمان جهانی بهداشت در دسامبر ۲۰۱۷ (آذر/ دی ۱۳۹۶)، بیش از ۱۰ هزار و ۴۰۰ حمله در ۲۹ کشور و منطقه ثبت شده که منجر به بیش از ۵ هزار و ۷۰۰ مرگ و ۸ هزار و ۵۰۰ مجروح شده است.
فقط در ماههای نخست سال ۲۰۲۶، صدها حمله ثبت شده و بخش عمدهای از آنها در مناطق درگیری مانند لبنان، فلسطینی اشغالی و میانمار گزارش شده است.
آمار حملهها به کارکنان امدادی نیز نگرانکننده است؛ در ۳ سال گذشته بیش از هزار امدادگر جان خود را از دست دادهاند؛ طبق بیانیه اتحادیه اروپا پیش از روز جهانی بشردوستی ۲۰۲۶، تا آن زمان ۸۲ امدادگر کشته، ۳۹ نفر ربوده و ۹۷ نفر زخمی شدهاند؛ این ارقام نشان میدهد که کار بشردوستانه بیش از هر زمان دیگری خطرناک شده است.
بحرانهای اصلی سال ۲۰۲۶ شامل جنگ در سودان بهعنوان یکی از بدترین بحرانهای بشردوستانه جهان با میلیونها آواره و محدودیت شدید دسترسی، وضعیت فاجعهبار در غزه و بحرانهای در حال جریان در شاخ آفریقا، ساحل، افغانستان و میانمار هستند.
فناوریهای نوظهور در جنگ نیز ریسکهای جدیدی برای غیرنظامیان و کارکنان امدادی ایجاد کردهاند.
یکی از بزرگترین چالشها، تضعیف فضای بشردوستانه است؛ دسترسی امن، سریع و بدون مانع به افراد نیازمند طبق حقوق بینالملل بشردوستانه الزامی است، اما در بسیاری از مناطق این دسترسی مسدود یا محدود میشود.
حمله به کارکنان امدادی نهتنها جان آنها را تهدید میکند، بلکه کل عملیات کمکرسانی را مختل میسازد و میلیونها نفر را از دریافت کمکهای حیاتی محروم میکند؛ کمبود بودجه نیز چالش جدی دیگری است.
در حالی که نیازها افزایش یافته، تعهدات مالی بسیاری از کشورهای اهداکننده کاهش یافته یا با تاخیر همراه است. این امر منجر به اولویتبندی سختگیرانه و گاهی قطع کمکها در برخی مناطق میشود.
علاوه بر این، سیاسیشدن کمکهای بشردوستانه و سوءاستفاده از فناوری برای ردیابی و هدف قرار دادن عملیات امدادی، تهدیدهای جدیدی ایجاد کرده است؛ سازمان ملل تاکید کرده که فناوریهای مورد استفاده برای شناسایی یا ردیابی عملیات بشردوستانه هرگز نباید برای هدف قرار دادن آنها مورد سوءاستفاده قرار گیرند.
روز جهانی بشردوستی مسئولیت جمعی را یادآوری میکند؛ دولتها و طرفهای درگیر در مخاصمات مسلحانه باید به قوانین بینالمللی بشردوستانه احترام بگذارند، غیرنظامیان و کارکنان امدادی را حفاظت کنند و دسترسی بشردوستانه را تسهیل نمایند.
سازمانهای ملی مانند هلال احمر و صلیب سرخ در بسیاری از کشورها در خط مقدم امدادرسانی قرار دارند؛ افراد عادی نیز میتوانند نقش داشته باشند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل در پیامی به مناسبت روز جهانی بشردوستی، ضمن ادای احترام به ما به کارکنان فداکاری که به میلیونها نیازمند کمکهای نجاتبخش ارائه میدهند، گفت: ما همچنین با حقیقتی هولناک روبهرو هستیم: خدمت به دیگران خطرناکتر از همیشه شده است، بیش از هزار امدادگر در ۳ سال گذشته کشته شدهاند که بیشتر آنها کارکنان محلی بودند که از جوامع خود حمایت میکردند، تعداد بیشماری دیگر به سختی از تیراندازی، گلولهباران، بمباران، آدمربایی یا تجاوز جان سالم به در بردهاند، مدرسهها و بیمارستانها زیر آتش هستند و ابزارهای جدید جنگی خطرات جدیدی را ایجاد میکنند.
وی ادامه داد: این در حالی است که اطلاعات نادرست اعتماد را از بین میبرد، بودجه بشردوستانه کاهش مییابد و دسترسی بشردوستانه محدود میشود، کاروانهای امدادی مسدود میشوند، کارکنان امدادی تهدید، دستگیر و بازداشت میشوند و افرادی که به شدت نیازمند هستند، بدون حمایت رها میشوند.
گوترش هشدار داد: حمله به امدادگران غیرقانونی و پیامدهای آن ویرانگر است؛ جهان تعهداتی داده است و اکنون باید برای احترام به قوانین جنگ، تضمین دسترسی ایمن، پاسخگو کردن مسئولان، فراهم کردن منابع کافی، حمایت از کارکنان بشردوستانه و در یک کلام برای بشریت اقدام کند.
در سال ۲۰۲۶، جهان با ترکیبی از بحرانهای طولانیمدت، درگیریهای فعال، تاثیرهای تغییرهای اقلیمی و فشارهای اقتصادی روبهروست که میلیونها نفر را در معرض خطر قرار داده است؛ روز جهانی بشردوستی بیش از یک مناسبت نمادین است؛ این روز ابزاری برای حفظ حافظه جمعی، تقویت هنجارهای حقوقی، بسیج منابع و تقویت همبستگی انسانی است.
گرامیداشت امدادگران جانباخته و خانوادههایشان یادآور هزینه انسانی کمک به دیگران است؛ درخواست حفاظت از مراقبتهای بهداشتی تاکید بر این واقعیت دارد که حمله به بیمارستانها و کارکنان پزشکی، حمله به خود انسانیت است؛ افزایش نیازهای بشردوستانه در کنار کاهش نسبی توجه و منابع، ضرورت اقدام فوری را دوچندان میکند.
در نهایت، روز جهانی بشردوستی پیامی ساده، اما عمیق دارد: انسانیت مشترک ما ایجاب میکند که در برابر رنج دیگران بیتفاوت نمانیم؛ حفاظت از کسانی که جان خود را برای نجات دیگران به خطر میاندازند، نهتنها یک وظیفه اخلاقی، بلکه شرط لازم برای حفظ نظم بینالمللی مبتنی بر قانون و کرامت انسانی است.
در سال ۲۰۲۶، بیش از هر زمان دیگری، جهان نیازمند آن است که از «نگرانی» به «پیامد و اقدام» عبور کند؛ تنها از این راه میتوان اطمینان یافت که هیچکس در تاریکی بحرانها تنها نخواهد ماند و فداکاری امدادگران بیهوده نخواهد بود.