بررسی دیدگاههای حقوقدانان بینالمللی؛ اجماع در غیرقانونی بودن تجاوز نظامی آمریکا به ایران و وقوع جنایت جنگی
درپی آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)، بحثهای حقوقی گستردهای در میان کارشناسان و حقوقدانان بینالمللی شکل گرفت؛ بسیاری از استادان برجسته حقوق بینالملل، مشاوران سابق دولتی و متخصصان حقوق بشردوستانه در آمریکا و فراتر از آن در سطح بینالمللی، این اقدامها را نقض آشکار منشور ملل متحد و مصداق جنایت علیه صلح ارزیابی کردند.
نامه سرگشادهای که بیش از ۱۰۰ حقوقدان آمریکایی امضا کردند و تحلیلهای متعدد منتشرشده در نشریههای تخصصی، نشاندهنده اجماع گسترده بر غیرقانونی بودن این جنگ از منظر حق بر جنگ یا حقوق توسل به زور jus ad bellum است.
این کارشناسان تاکید دارند که نبود مجوز شورای امنیت سازمان ملل و فقدان حمله مسلحانه واقعی یا قریبالوقوع، هرگونه ادعای دفاع مشروع را بیاعتبار میسازد؛ این نامه که در Just Security منتشر و توسط نهادهایی مانند Georgetown Law و Stanford Law پوشش داده شد، یکی از مهمترین تجمع نظرات تخصصی علیه قانونی بودن این جنگ محسوب میشود.
بیشتر کارشناسان حقوقی تاکید دارند که استفاده از زور علیه دولت دیگر فقط در ۲ حالت مجاز است: دفاع مشروع در برابر حمله مسلحانه واقعی یا قریبالوقوع (ماده ۵۱ منشور)، یا مجوز شورای امنیت سازمان ملل؛ در تجاوز نظامی آمریکا به ایران هیچکدام از ۲ شرط بالا وجود نداشته است.
اونا آ. هاتاوی، استاد حقوق بینالملل دانشگاه ییل و یکی از امضاکنندگان اصلی نامه سرگشاده ۱۰۰ حقوقدان آمریکایی، حملههای آمریکا به ایران را «آشکارا غیرقانونی» خوانده و گفت: حمله امروز به ایران حملهای به نظم حقوقی پس از جنگ جهانی دوم است؛ ترامپ بار دیگر اقدامی انجام داده که تهدید میکند عصر صلح تاریخی را پایان دهد و ما را به جهانی بازگرداند که در آن قدرت حق را تعیین میکند؛ هزینه آن با جان انسانها پرداخت خواهد شد.
وی پیشتر در مورد تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران در سال ۲۰۲۵ به مراکز هستهای صلحآمیز ایران نیز استدلال مشابهی داشت و معتقد است هیچ شواهدی از تهدید قریبالوقوع وجود ندارد.
عدیل احمد حق، استاد حقوق و پژوهشگر ارشد مدرسه حقوق راتگرز که تخصص اصلیاش حقوق بینالملل مخاصمات مسلحانه و اخلاق جنگ است، در تحلیل جداگانه نوشت که اقدامهای آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران مصداق «تجاوز» است؛ وی استدلال کرد که ادعای دفاع جمعی از سوی رژیم صهیونیستی یا دفاع فردی آمریکا قابل قبول نیست، زیرا ایران حمله مسلحانهای علیه آنها انجام نداده و مفهوم پیشدستی مضاعف یا تهدید هستهای دور نیز با استانداردهای حقوقی سازگار نیست.
این استاد حقوق بینالملل تاکید کرد که حتی اگر درگیری مسلحانه جاری فرض شود، این موضوع مربوط به jus in bello قوانین حین جنگ است نه توجیه شروع جنگ.
به گزارش عرب نیوز، مری الن اوکانل، استاد دانشگاه نوتردام و کارشناس برجسته استفاده از زور، درباره تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، به صراحت گفت: حمله هیچ توجیهی تحت حقوق بینالملل ندارد؛ قانون روشن است که اختلافهای بینالمللی باید با ابزارهای مسالمتآمیز مانند مذاکره، میانجیگری و مداخله سازمانهای بینالمللی، حل شود.
وی تاکید کرد: منشور ملل متحد دستکم نیازمند شواهدی از حمله قابلتوجه در حال وقوع از سوی ایران است؛ هیچ نشانی از چنین شواهدی ارائه نشده است و هیچ حقی برای شروع جنگ بر سر موضوع تسلیحاتی وجود ندارد.
استاد دانشگاه نوتردام هشدار داده که گسترش مفهومهای «حمله مسلحانه» و «دفاع مشروع» هنجارهای منشور را تضعیف میکند.
به گزارش law.stanford، آلن وینر از دانشگاه استنفورد نیز تصریح کرد که حمله به ایران بهوضوح غیرقانونی بوده است؛ وی گفت: تحت منشور ملل متحد، دولتها از استفاده از زور در روابط بینالمللی منع شدهاند، مگر در دفاع مشروع پس از تحمل حمله مسلحانه یا با مجوز شورای امنیت؛ شورای امنیت مجوزی نداده و ایران حمله مسلحانهای علیه آمریکا انجام نداده است؛ حتی نظریه دفاع پیشدستانه (که برخی میپذیرند) در اینجا صدق نمیکند، چون تهدید قریبالوقوع اثبات نشده است.
هارولد هانگو کو، حقوقدان و پژوهشگر برجسته حقوق بینالملل در مدرسه حقوق ییل و مشاور حقوقی سابق وزارت خارجه آمریکا این جنگ را «جنگ انتخابی تحت قوانین آمریکا و بینالمللی غیرقانونی» توصیف و به نقض همزمان قانون اساسی آمریکا (نبود مجوز کنگره) و منشور اشاره کرده است.
به گزارش justsecurity، از نظر برایان فینوکان، وکیل سابق وزارت خارجه آمریکا و عضو گروه بینالمللی بحران توجیههای رسمی آمریکا، ازجمله نامه ماده ۵۱ به شورای امنیت و یادداشت وزارت خارجه درباره آنچه «عملیات خشم حماسی و حقوق بینالملل» خوانده شد، «غیرجدی» و «از نظر حقوقی غیرقانعکننده و از حیث تحلیلی مغشوش» است؛ وی نوشت: این توجیهها جنگ انتخابیِ آشکارا غیرقانونی در نقض منشور ملل متحد را پنهان نمیکند و خطر فرسایش بیشتر محدودیتهای حقوقی ناظر بر استفاده از زور را به همراه دارد.
در نامه بیش از ۱۰۰ کارشناس آمده است: حملههای آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ بهوضوح ممنوعیت استفاده از زور در منشور ملل متحد را نقض کرد؛ زور علیه دولت دیگر فقط در دفاع مشروع در برابر حمله مسلحانه واقعی یا قریبالوقوع یا با مجوز شورای امنیت مجاز است؛ شورای امنیت مجوزی نداده، ایران به اسرائیل یا آمریکا حمله نکرده و با وجود ادعاهای متناقض دولت ترامپ، هیچ شواهدی از تهدید قریبالوقوع وجود ندارد.
آنها به نظرات رئیس و رئیسمنتخب انجمن آمریکایی حقوق بینالملل و محکومیت اعلامشده توسط آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل نیز اشاره کردهاند.
نگرانیها درباره حقوق در جنگ jus in bello و جنایتهای جنگی
کارشناسان علاوه بر غیرقانونی بودن شروع جنگ، نسبت به نحوه اجرای آن نیز هشدار دادهاند؛ نامه بیش از ۱۰۰ حقوقدان آمریکایی به بمباران مدرسه دخترانه در میناب که دستکم ۱۷۵ نفر عمدتا دانشآموز را به شهادت رساند، اشاره کرده و آورده است: این حمله احتمالا حقوق بشردوستانه بینالمللی را نقض میکند و اگر شواهد بیاحتیاطی یافت شود، میتواند جنایت جنگی باشد.
به گزارش میدلایست آی، این یکی از مرگبارترین حملههای منفرد نیروهای آمریکایی علیه غیرنظامیان در دهههای اخیر توصیف شده است؛ اظهارات مقامهای ارشد آمریکا درباره هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی نیز بهعنوان نشانهای از بیاحترامی به قواعد حقوق بشردوستانه ذکر شده است.
به گزارش justsecurity، گابور رونا، حقوقدان برجسته آمریکایی و متخصص حقوق بینالملل، حقوق بشر و حقوق جنگ، در تحلیل جداگانه ارتباط بین اهداف ادعایی آمریکا از تجاوز نظامی به ایران و نقض حقوق بشردوستانه را برجسته کرده و گفته جنگ غیرقانونی زمینه را برای نقض قوانین حین جنگ فراهم میکند.
کارشناسان توجیههای آمریکا در موضوع تجاوز نظامی به ایران مانند «تجاوز مزمن ایران طی دههها»، «درگیری مسلحانه جاری» یا دفاع جمعی از رژیم صهیونیستی را رد کردهاند؛ آنها معتقدند این استدلالها ۲ حوزه حقوقی متمایز (jus ad bellum و jus in bello) را مخلوط میکند و استانداردهای ضرورت و تناسب را نادیده میگیرد.
هاتاوی و تس بریجمن در مقالهای با عنوان «در نقطه ۶۰ روزه، جنگ ایران سهگانه غیرقانونی است» استدلال کردهاند که جنگ از ۳ جنبه حقوق بینالمللی، قوانین داخلی آمریکا و حقوق بشردوستانه غیرقانونی باقی مانده است.
به گزارش آبزرور، فیلیپ سندز، حقوقدان انگلیسی که نظریاتش بیشتر در زمینه درگیریهای پیشین است، اصول مشابهی را تکرار و تاکید کرد که حقوق بینالملل بر تداوم دیپلماسی تاکید دارد؛ نظرهای مشابه از سوی کارشناسان دیگر نیز وجود دارد که هشدار میدهند تضعیف منشور ملل متحد، نظم بینالمللی را به خطر میاندازد.
اجماع حقوقدانان در محکومیت تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران
اجماع گستردهای در میان بخش قابلتوجهی از جامعه دانشگاهی حقوق بینالملل آمریکا وجود دارد که جنگ آمریکا علیه ایران نقض ماده ۲ (۴) منشور، فاقد مبنای دفاع مشروع معتبر و بالقوه شامل نقض حقوق بشردوستانه است.
این نظرها در نامههای جمعی، مقالات Just Security، بروکینگز، کارنگی و مصاحبهها بیان شده و بر نبود مجوز شورای امنیت، فقدان حمله یا تهدید قریبالوقوع، و خطرات فرسایش هنجارهای حقوقی تاکید دارند؛ آنها همچنین یادداشتهای رسمی استدلال دفاع مشروع آمریکا را ناکافی دانستهاند.