آنچه باید درباره داوری بدانیم/ موفقیت مراکز داوری به میزان دانش، تجربه و توان علمی داوران آنها بستگی دارد
در نظام حقوقی امروز، با پیچیدهتر شدن روابط اقتصادی و گسترش قراردادهای تجاری، اختلافات میان فعالان اقتصادی نیز شکل تخصصیتر و پیچیدهتری پیدا کرده است. در چنین شرایطی، داوری به عنوان یکی از مهمترین شیوههای حلوفصل اختلافات، میتواند نقش مؤثری در کاهش حجم پروندههای ورودی به محاکم، تسریع در رسیدگی و فراهم کردن امکان حل تخصصی اختلافات تجاری ایفا کند.
انتخاب داوری از سوی طرفین قرارداد، در واقع تلاشی برای سپردن اختلاف به فرد یا افرادی است که ضمن برخورداری از تخصص و تجربه لازم، باید اصولی همچون بیطرفی، استقلال و رعایت حقوق طرفین را نیز مورد توجه قرار دهند. با این حال، رأی داور نیز همانند هر تصمیم حقوقی دیگری باید در چارچوب قانون صادر شود و در مواردی ممکن است موضوع نظارت و ارزیابی محاکم قرار گیرد.
با توجه به اهمیت داوری در روابط تجاری و نقش آن در کاهش اطاله دادرسی و ایجاد اطمینان بیشتر برای فعالان اقتصادی، در گفتوگو با امیرحسین اسدی،مجتمع قضایی تخصصی رسیدگی به دعاوی تجاری و شرکتهای دانشبنیان درباره جایگاه داوری، حدود اختیارات داور، حقوق طرفین و موارد اعتراض به رأی داوری گفتوگو کردیم که مشروح آن در ادامه آمده است.
میزان: داوری چه جایگاهی در نظام حقوقی کشور دارد و چرا قانونگذار این نهاد را پیشبینی کرده است؟
اسدی: اصل بر این است که هرگاه میان اشخاص اختلافی ایجاد شود، مرجع رسیدگی به آن دادگاهها و مراجع قضایی هستند. اما قانونگذار نهادی را با عنوان «داوری» پیشبینی کرده است تا اگر طرفین توافق داشته باشند، اختلاف خود را خارج از دادگاه و توسط شخص یا اشخاصی که به عنوان داور انتخاب میکنند، حلوفصل کنند. در واقع طرفین از ابتدا توافق میکنند که در صورت بروز اختلاف، به جای مراجعه به دادگاه، موضوع را به داور ارجاع دهند. یکی از اهداف مهم پیشبینی این نهاد، کاهش حجم پروندههای ورودی به دستگاه قضایی است. علاوه بر این، طرفین ممکن است فردی را که مورد اعتماد هر دو است به عنوان داور انتخاب کنند تا اختلاف آنان را با رضایت طرفین حل کند.
میزان: آیا رسیدگی در داوری از اصول دادرسی و الزامات قانونی تبعیت میکند؟
اسدی: هرچند رسیدگی داوری خارج از دادگاه انجام میشود، اما این به معنای نادیده گرفتن اصول دادرسی نیست. داور موظف است اصول اساسی دادرسی عادلانه را رعایت کند. داور باید برای رسیدگی جلسه تشکیل دهد، اظهارات و دفاعیات هر دو طرف را بشنود، مدارک آنان را بررسی کند و در نهایت رأیی مستند، مستدل و مستحکم صادر کند. همانگونه که قاضی دادگاه دلایل رأی خود را بیان میکند، داور نیز باید مبانی تصمیم خود را بهطور شفاف در رأی درج کند. اگر این اصول رعایت نشود، معمولاً خود طرفین نیز متوجه میشوند که روند رسیدگی منصفانه نبوده است و نسبت به آن اعتراض خواهند کرد.
میزان: اگر یکی از طرفین به رأی داور اعتراض داشته باشد، چه راهکاری پیشبینی شده است؟
اسدی: برخلاف آرای دادگاه که در بسیاری از موارد قابل تجدیدنظرخواهی هستند، نسبت به رأی داور، شخص معترض باید دادخواستی تحت عنوان «ابطال رأی داور» مطرح کند. البته قانونگذار موارد اعتراض به رأی داور را بهطور مشخص احصا کرده است. اگر رأی داور واجد یکی از جهات قانونی ابطال باشد یا داور مقررات و الزامات قانونی را رعایت نکرده باشد، ذینفع میتواند درخواست ابطال رأی را به دادگاه ارائه کند. دادگاه پس از ثبت دادخواست، جلسه رسیدگی تشکیل میدهد، اظهارات طرفین را استماع میکند و موضوع را بررسی میکند. اگر دلایل معترض را وارد بداند، رأی داور را باطل میکند و در غیر این صورت، دعوای ابطال را رد کرده و رأی داور به قوت خود باقی خواهد ماند. بدیهی است رأی صادره از دادگاه نیز مطابق مقررات قانونی قابل اعتراض خواهد بود.
میزان: ارزیابی شما از توسعه مراکز داوری تخصصی در کشور چیست؟
اسدی: توسعه مراکز داوری تخصصی اقدامی مثبت و ضروری است. اینکه در حوزههای مختلف، مراکز تخصصی برای رسیدگی به اختلافات تشکیل شود، به ارتقای کیفیت رسیدگی کمک میکند. البته موفقیت این مراکز به میزان دانش، تجربه و توان علمی داوران آنها بستگی دارد. هرچه از داوران متخصص و صاحبنظر استفاده شود، آرای صادره از استحکام بیشتری برخوردار خواهد بود، رضایت طرفین افزایش مییابد و تعداد دعاوی مربوط به ابطال آرای داوری نیز کاهش پیدا میکند. برخی از مراکز داوری در حال حاضر عملکرد مطلوبی دارند و آرای آنها از کیفیت بالایی برخوردار است؛ به همین دلیل هم اجرای آرای صادره با مشکلات کمتری مواجه میشود. در مقابل، اگر رأی داور مبهم یا فاقد استدلال کافی باشد، حتی در مرحله اجرای حکم نیز مشکلاتی ایجاد خواهد شد. در مجموع، تخصصیسازی در حوزه داوری اقدامی ارزشمند است، مشروط بر اینکه از داوران متخصص، مجرب و دارای تسلط کافی بر مباحث حقوقی و تجاری استفاده شود.
میزان: با توجه به اهمیت رأی داوری، چه عواملی در کیفیت و اعتبار آرای داوری مؤثر است؟
اسدی: مهمترین موضوع در داوری، شخص داور و توان علمی و تخصصی اوست. اگر داور از دانش و تجربه کافی برخوردار باشد، میتواند رأیی مستحکم، مستدل و منطبق با موازین قانونی صادر کند. پس از صدور رأی و ابلاغ آن به طرفین، اگر مهلتهای قانونی سپری شود و اعتراضی مطابق مقررات مطرح نشود، شخصی که رأی به نفع او صادر شده است میتواند برای اجرای رأی اقدام کند تا از آثار و مزایای آن بهرهمند شود.
اسدی: مرجع اجرای رأی داور، دادگاه است. شخصی که رأی به نفع او صادر شده، درخواست اجرای رأی داور را به دادگاه ارائه میکند. دادگاه در ابتدا شرایط رأی داوری را بررسی میکند؛ از جمله اینکه آیا رأی مطابق مقررات صادر شده، تشریفات لازم رعایت شده و رأی از نظر شکلی و قانونی مشکلی ندارد یا خیر. در صورتی که رأی داور شرایط لازم را داشته باشد، دستور اجرای آن صادر میشود و پس از طی مراحل قانونی، محکومعلیه ملزم به اجرای رأی خواهد شد.
میزان: تعیین داور در چه شرایطی توسط دادگاه انجام میشود؟
اسدی: اصل بر این است که خود طرفین داور را انتخاب میکنند. آنها میتوانند از ابتدا در قرارداد خود شرط داوری قرار دهند یا پس از ایجاد اختلاف توافق کنند که موضوع توسط داور حلوفصل شود. اما گاهی طرفین اصل مراجعه به داوری را پذیرفتهاند ولی درباره شخص داور به توافق نمیرسند. در این شرایط، هر یک از طرفین میتواند از دادگاه درخواست تعیین داور کند. دادگاه با توجه به موضوع اختلاف، شخصی را که دارای تخصص و صلاحیت لازم باشد به عنوان داور معرفی میکند. پس از معرفی داور، طرفین میتوانند نظر خود را اعلام کنند. اگر داور شرایط لازم را نداشته باشد یا یکی از طرفین نسبت به انتخاب او اعتراض داشته باشد، موضوع بررسی میشود. همچنین اگر داور به هر دلیلی امکان انجام داوری را نداشته باشد، میتواند عذر خود را اعلام کند.
میزان: در مواردی که طرفین درباره هیئت داوری توافق دارند، روند تعیین داور چگونه است؟
اسدی: در برخی موارد طرفین توافق میکنند که رسیدگی توسط هیئت داوری انجام شود. برای مثال، هر طرف یک داور اختصاصی معرفی میکند و داور سوم نیز به عنوان سرداور انتخاب میشود. در مواردی که توافقی حاصل نشود، دادگاه مطابق مقررات نسبت به تعیین داوران اقدام میکند.
میزان: با توجه به حجم پروندهها، رسیدگی به درخواستهای تعیین داور در چه مدت زمانی انجام میشود؟
اسدی: مانند همه شعب قضایی، حجم پروندهها در شعب داوری نیز قابل توجه است، اما همکاران با تلاش و دقت سعی میکنند پروندهها در زمان مناسب تعیین تکلیف شود. روند تعیین داور به گونهای نیست که موجب اطاله دادرسی شود. تلاش میشود با سرعت و کیفیت لازم به درخواستها رسیدگی شود.