ضرورت حقوقی مستندسازی و جمعآوری شواهد در درگیریهای نظامی
در جریان درگیریهای نظامی و تجاوزهای مسلحانه، تلفات سنگین غیرنظامیان و تخریب زیرساختهای حیاتی، غالبا نخستین پیامدهای آشکار جنگ هستند. اما براساس ارزیابی نهادهای حقوق بشری و بینالمللی، آنچه سرنوشت نهایی پاسخگویی مجرمان جنگی را تعیین میکند، فرآیند دقیق و استاندارد مستندسازی جنایتهای جنگی است.
کارشناسان حقوق بینالملل معتقدند که بدون جمعآوری شواهد محکم در حین درگیری، احتمال پیگیرد قانونی متجاوزان در مراجع قضایی بینالمللی نزدیک به صفر خواهد بود.
مبنای حقوقی؛ کنوانسیونهای ژنو تا دیوان کیفری بینالمللی
براساس مصوبههای حقوق بشردوستانه بینالمللی (IHL)، بهویژه کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و اساسنامه رم (Rome Statute) که دیوان کیفری بینالمللی (ICC) بر پایه آن تاسیس شده است، حملههای عامدانه به غیرنظامیان، کشتار غیرقانونی، شکنجه، استفاده از سلاحهای ممنوعه و تخریب گسترده اموال بدون ضرورت نظامی، بهطور مستقیم مصداق جنایت جنگی محسوب میشوند.
سازمان دیدهبان حقوق بشر در گزارشهای تحلیلی خود تاکید میکند که اثبات این جنایتها در دادگاههای بینالمللی نیازمند احراز عناصر قانونی مشخصی است؛ از جمله اثبات قصد عامدانه و ارتباط مستقیم عمل ارتکابی با درگیری نظامی. این امر، اهمیت مستندسازی فنی و آنی شواهد در صحنه نبرد را دوچندان میکند.
سازمان عفو بینالملل در دستورالعملهای پژوهشی خود در موضوع درگیریهای مسلحانه اشاره میکند که مستندسازی شامل جمعآوری اظهارات شاهدان، ثبت تصاویر و ویدیوهای دارای متادیتا، تحلیل تصویربرداری ماهوارهای و بررسیها از محل اصابت پرتابهها است.
به گزارش این سازمان، در دنیای امروز که متجاوزان تلاش میکنند با نبرد رسانهای و انکار حقیقت از مسئولیت فرار کنند، استفاده از اطلاعات منبعباز و تایید هویت دیجیتالی مدارک، به یکی از ابزارهای حیاتی برای کارشناسان شورای حقوق بشر سازمان ملل (UNHRC) و دادستانهای بینالمللی تبدیل شده است.
سازمان ملل و گزارشگران ویژه آن بارها تاکید کردهاند که علت اصلی تکرار جنایتهای جنگی توسط طرفهای متجاوز، احساس مصونیت از مجازات است. زمانی که متجاوز بداند که اقدامهایش دقیقه به دقیقه ثبت شده و مدارک معتبر علیه او تشکیل میشود، بازدارندگی حقوقی ایجاد خواهد شد.
مستندهای استاندارد جمعآوریشده توسط نهادهای مستقل، در چند مسیر مجزا به کار گرفته میشوند.
پیگیرد در دیوان کیفری بینالمللی: ارائه مدارک به دادستان دیوان جهت صدور قرار جلب برای افراد مرتبط و مقامهای ارشد طرف متجاوز.
اعمال اصل صلاحیت جهانی: دادگاههای ملی در کشورهای مختلف براساس پروندههای مستندشده میتوانند متهمان جنایتهای جنگی را در صورت ورود به خاکشان بازداشت و محاکمه کنند.
جبران خسارت و حقیقتیابی: حفظ حافظه تاریخی قربانیان و مطالبه غرامت جنگی برای بازسازی و جبران آسیبهای واردشده به غیرنظامیان.
طبق ارزیابیهای صلیب سرخ جهانی (ICRC) و نهادهای ناظر، بزرگترین چالش در فرآیند مستندسازی، خطر جانی برای مستندسازان و خبرنگاران مستقر در مناطق تحت ناامنی و همچنین پاکسازی عامدانه آثار جنایت توسط نیروهای متجاوز است.
با این حال، اجماع سازمانهای بینالمللی بر این است که حتی اگر محاکمه مجرمان سالها به طول بینجامد، ثبت دقیق شواهد باعث میشود جنایتهای جنگی مشمول مرور زمان نشده و پرونده متجاوزان تا زمان تحقق عدالت باز بماند.