سالگرد تصویب کنوانسیون پناهندگان؛ بحران اخلاقی و نقض صریح معاهده توسط غرب

روز سه‌شنبه، ۲۸ جولای ۲۰۲۶ (۶ مرداد ۱۴۰۵) مصادف با هفتادوپنجمین سالگرد تصویب کنوانسیون ۱۹۵۱ پناهندگان سازمان ملل است؛ معاهده‌ای تاریخی که پس از فجایع جنگ جهانی دوم برای تضمین حق پناهجویی و ممنوعیت بازگرداندن اجباری انسان‌ها به خطر شکل گرفت.

با این حال، نهاد‌های معتبر بین‌المللی و سازمان‌های مستقل حقوق بشری به مناسبت این سالگرد، هشدار‌های بی‌سابقه‌ای صادر کرده و اعلام کرده‌اند که نظام بین‌المللی حمایت از پناهندگان به دلیل رفتار‌های کشور‌های غربی، که خود تبلیغ‌کنندگان اصلی این معاهده بوده‌اند، در آستانه فروپاشی است.

براساس بیانیه‌های ائتلاف بین‌المللی نهاد‌های جامعه مدنی (ICVA Network)، کارشناسان مستقل حقوق بشر سازمان ملل (PIERR)، عفو بین‌الملل (Amnesty International) و دیده‌بان حقوق بشر (Human Rights Watch)، کشور‌های غربی به‌طور نظام‌مند قوانین این معاهده را زیر پا می‌گذارند یا آن را دور می‌زنند.

اتحادیه اروپا با توافق‌های مالی با کشور‌های ثالث و سیاست‌های سخت‌گیرانه مرزی، مانند اقدام‌های آژانس فرانتکس (آژانس اروپایی مدیریت همکاری عملیاتی در مرز‌های خارجی)، عملا مانع ورود پناهجویان به خاک خود می‌شود. 

سازمان عفو بین‌الملل بار‌ها عقب‌راندن غیرقانونی و خشونت در مرز‌های بالکان و مدیترانه را مصداق نقض آشکار اصل عدم اخراج اجباری خوانده است.

مدل استرالیا در بازداشت مجازات‌گونه و طولانی‌مدت پناهجویان در جزایر دورافتاده مانند نائورو، و عقب راندن قایق‌های حامل مهاجران، به الگویی نامناسب برای دیگر کشور‌های غربی تبدیل شده است؛ رفتاری که کمیته حقوق بشر سازمان ملل آن را خلاف تعهد‌های بین‌المللی دانسته است.

آمریکا و کانادا با استفاده از قوانین سخت‌گیرانه مرزی، محدودسازی حق درخواست پناهندگی در مرز‌های زمینی و بستن مجرا‌های قانونی، عملا دسترسی پناهجویان را به پناهگاه امن مسدود کرده‌اند.

بخش مهمی از گزارش‌ها و تحلیل‌های سازمان‌های بین‌المللی بر این نقطه تمرکز دارد که کشور‌های غربی نه‌تنها از پذیرش پناهجویان شانه خالی می‌کنند، بلکه خود عامل اصلی آوارگی میلیون‌ها انسان در سراسر جهان هستند

گزارش‌های نهاد‌های بین‌المللی و حقوق بشری تاکید می‌کنند که مداخله‌های نظامی، مسابقه فروش تسلیحات، تحریم‌های یک‌جانبه اقتصادی و ناامنی‌های ناشات‌گرفته از سیاست‌های خارجی کشور‌های غربی در مناطق مختلف جهان، مانند شمال آفریقا و آمریکای لاتین، عامل مستمر بی‌ثبات‌سازی و آوارگی اجباری میلیون‌ها نفر بوده است.

به گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR)، در حال حاضر بیش از ۱۱۷ میلیون نفر در جهان به اجبار آواره شده‌اند؛ این در حالی است که بیش از ۸۵ درصد از پناهجویان جهان نه در کشور‌های ثروتمند غربی، بلکه در کشور‌های در حال توسعه و همسایه مناطق بحرانی نگهداری می‌شوند.

کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل در بیانیه خود به مناسبت ۷۵ سالگی کنوانسیون تاکید کردند که رویکرد فعلی کشور‌های غربی که پناهجویی را به‌عنوان بحران امنیتی یا تهدید سیاسی بازتعریف می‌کنند، روح همبستگی بین‌المللی را از بین برده است.

به گفته نهاد‌های حقوق بشری، کشور‌های غربی نمی‌توانند از یک سو ادعای پرچمداری حقوق بشر در جهان را داشته باشند و از سوی دیگر، ابتدایی‌ترین حقوق انسانی کسانی را که از جنگ و شکنجه گریخته‌اند، در مرز‌های خود زیر پا بگذارند.