بررسی استانداردهای دوگانه هستهای آمریکا در غرب آسیا از دریچه حقوق بینالملل
آمریکا در حالی خود را پیشرو رژیم منع اشاعه هستهای (non-proliferation) میداند که سابقهای طولانی در نقض اصول بنیادین حقوق بینالملل هستهای دارد.
حقوق بینالملل هستهای مجموعه اصولی است که استفاده صلحآمیز از انرژی اتمی، منع گسترش سلاحهای کشتار جمعی و مسئولیت در قبال حوادث اشعهای تحت نظر دارد و ارکان اصلی آن شامل معاهده معاهده منع اشاعه هستهای انپیتی (NPT)، نظارتهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و مقررات ایمنی هستهای است.
بارزترین مورد از نقضهای حقوق بینالملل هستهای، استفاده از بمب اتمی علیه شهرهای هیروشیما و ناکازاکی ژاپن در آگوست ۱۹۴۵ است؛ این اقدام، بهعنوان تنها نمونه استفاده واقعی از سلاح هستهای در تاریخ بشر، هزاران غیرنظامی را در لحظه کشت و آثار بلندمدت رادیواکتیو آن هنوز قربانیان دارد.
از منظر حقوق بینالملل، بمبارانهای هستهای شهرهای ژاپن نقض اصول تمایز (distinction) بین اهداف نظامی و غیرنظامی و تناسب (proportionality) در حقوق جنگ تلقی میشوند و بسیاری از حقوقدانان آن را جنایت جنگی میدانند.
این سابقه، آمریکا را در موقعیت اخلاقی و حقوقی ضعیفی قرار میدهد، بهویژه در زمانی که دیگران را به دلیل فعالیتهای هستهای محکوم میکند یا خود را در جایگاه موعظه اخلاقی و نگرانیهای امنیتی میبیند.
آمریکا خود معاهده منع اشاعه هستهای را امضا کرده و طبق ماده ۶ متعهد به خلع سلاح است، اما همچنان در مسیر مدرن کردن زرادخانه هستهای خود پیش میرود و هیچگاه به تعهدات خلع سلاح عمل نکرده است.
رژیم صهیونیستی تنها بازیگر در غرب آسیا با زرادخانه هستهای تخمینی ۸۰ تا ۴۰۰ کلاهک است که هرگز عضو معاهده منع اشاعه هستهای نشده و تاسیساتش تحت بازرسی آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرار ندارد.
سیاست «ابهام هستهای» (nuclear opacity) رژیم صهیونیستی از دهه ۱۹۶۰ با توافق مخفی نیکسون-میر (۱۹۶۹) تثبیت شد: آمریکا وجود سلاح هستهای رژیم صهیونیستی را تایید نمیکند و این رژیم نیز آزمایش عمومی انجام نمیدهد.
این سیاست، آمریکا را از اعمال قوانین داخلی مانند Symington Amendment (ممنوعیت کمک به کشورهایی که غنیسازی خارج از پادمان انجام میدهند) معاف کرده است؛ در حالی که ایران بهعنوان عضو معاهده منع اشاعه هستهای تحت شدیدترین نظارت و تحریمها قرار دارد، رژیم صهیونیستی میلیاردها دلار کمک نظامی سالانه بدون هیچ شرط هستهای دریافت میکند.
گزارشهای طبقهبندیشده و تحقیقاتی مختلفی استانداردهای دوگانه واشنگتن را آشکار میدانند: آمریکا در حالی تاسیسات هستهای صلح آمیز ایران را هدف قرار میدهد که چشمان خود را روی تاسیسات مخفی دیمونا در اراضی اشغالی میبندد.
این رویکرد، معاهده منع اشاعه هستهای را تضعیف کرده و به کشورهای منطقه پیام میدهد که حقوق هستهای براساس همسویی سیاسی با واشنگتن و نه تعهدات حقوقی تعیین میشود.
آمریکا و عربستان در جولای ۲۰۲۶، توافق هستهای (۱۲۳ Agreement) امضا کردند که غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان را مجاز میکند؛ این توافق فاقد استاندارد طلایی (gold standard) قبلی بود که غنیسازی را ممنوع میکرد، اما در ادامه ترامپ شرط عادیسازی روابط عربستان با رژیم صهیونیستی در قالب توافق آبراهام را مطرح کرد.
این سیاست، تناقض بارزی با فشارهای بر ایران ایجاد کرده است؛ عربستان بدون راکتور تجاری، حق غنیسازی میگیرد، در حالی که تاسیسات هستهای صلحآمیز تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی ایران بهعنوان عضو انپیتی هدف حمله قرار میگرد.
گذاشتن شرط پیوستن به آبراهام برای عربستان نشان میدهد آمریکا هستهای را ابزاری برای عادیسازی روابط کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی میبیند، نه صرفا غیرنظامی.
از منظر حقوق بینالملل، این استانداردهای دوگانه چندین نقض ایجاد میکند:
معاهده انپیتی: ماده ۲ این معاهده اعضای غیرهستهای را از کسب سلاح منع میکند، اما ماده ۴ حق صلحآمیز را تضمین میکند؛ آمریکا با حمایت از رژیم صهیونیستی بهعنوان بازیگر غیر عضو انپیتی و فشار بر ایران بهعنوان عضو معاهده یادشده، اصل برابری را نقض میکند.
مسئولیت دولتها: حمایت لجستیکی/اطلاعاتی از اقدامهای تجاوزکارانه مانند حمله به تاسیسات هستهای صلحآمیز به ایران براساس ماده ۱۶ مقالات مسئولیت دولتها میتواند همدستی تلقی شود.
کارشناسان Bulletin of the Atomic Scientists این استانداردهای دوگانه در موضوع هستهای را سبب فرسایش رژیم جهانی منع اشاعه میدانند که اعتماد به انپیتی را نابود میکند.
نقضهای آمریکا در موضوع حقوق بینالملل هستهای در غرب آسیا، آشکارتر است؛ آمریکا نهتنها از تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به تاسیسات هستهای صلحآمیز ایران حمایت کرد، بلکه خود این تاسیسات را هدف قرار داد؛ این تاسیسات تحت پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی بودند و هیچ گزارش قطعی آژانس انحراف فعالیتهای هستهای ایران را نشان نمیداد.
حمله به تاسیسات هستهای تحت نظارت بینالمللی، نقض جدی اصول مصونیت تاسیسات صلحآمیز و ممنوعیت حمله به اهداف غیرنظامی است؛ این اقدام نهتنها انپیتی را تضعیف کرد، بلکه خطر انتشار مواد رادیواکتیو و فاجعه زیستمحیطی ایجاد کرد.
از منظر حقوق بینالملل، این حملهها بدون مجوز شورای امنیت و بدون اثبات تهدید قریبالوقوع، مصداق تجاوز (aggression) طبق تعریف مجمع عمومی سازمان ملل است؛ براساس ماده ۱۶ مقالههای مسئولیت دولتها، آمریکا با حمایت لجستیکی و اطلاعاتی از این حملهها، مسئولیت همدستی را بر عهده گرفته است.
این دوگانگی یعنی محکومیت فعالیت هستهای ایران و سکوت در برابر زرادخانه هستهای فراتر از نظارتهای آژانس رژیم صهیونیستی و سیاست ابهام هستهای آن، رژیم منع اشاعه را به ابزاری سیاسی تبدیل کرده و اعتماد جهانی به آن را نابود میکند؛ در نتیجه، سیاست هستهای آمریکا نهتنها نقضکننده حقوق بینالملل است، بلکه الگویی خطرناک ایجاد کرده که کشورها را به فکر سلاح هستهای بهعنوان بیمه امنیتی میاندازد.
استانداردهای دوگانه هستهای آمریکا برای ثبات، صلح و امنیت غرب آسیا پیامدهای جدی دارد که مسابقه تسلیحاتی، ناامنی و تشدید تنش ها ازجمله آنها است.
بیاعتمادی دیگر پیامد روند یادشده است، جایی که ایران و دیگران انپیتی را ابزاری سیاسی میبینند.
تضعیف چندجانبهگرایی هم بهعنوان یکی از پیامدهای استانداردهای دوگانه هستهای آمریکا، سبب میشود تا شورای امنیت و آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعتبار خود را از دست دهند.
در نهایت، استانداردهای دوگانه آمریکا نهتنها صلح منطقه غرب آسیا را تهدید میکند، بلکه نظم جهانی را نیز بیثبات میسازد.