حقوق جنگ و هدف قرار دادن مدرسهها؛ تحلیل حقوقی حملههای آمریکا و رژیم صهیونیستی به مراکز آموزشی
مدرسهها بهعنوان مراکز آموزشی و غیرنظامی، تحت حفاظت ویژه حقوق بشردوستانه بینالمللی (IHL) قرار دارند؛ با وجود این، در بسیاری از درگیریهای مسلحانه، مدرسهها هدف قرار گرفته یا آسیب دیدهاند که منجر به کشته شدن کودکان و نقض اصول اساسی حقوق جنگ شده است.
جدیدترین گزارش ائتلاف جهانی برای حفاظت از آموزش در برابر حملهها (GCPEA)، بیش از ۸ هزار و ۵۰۰ حمله به مدرسهها، دانشآموزان و معلمان را نشان میدهد؛ براساس این گزارش که در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۵ خرداد ۱۴۰۵) منتشر شد، دستکم ۸ هزار و ۵۵۶ تا ۸ هزار و ۵۶۶ حمله به آموزش و پرورش در سطح جهان در سالهای ۲۰۲۴-۲۰۲۵ رخ داده است که بیش از ۴۰ درصد افزایش نسبت به دوره ۲ ساله قبل را نشان میدهد.
این حملهها به بیش از ۱۰ هزار و ۶۰۰ دانشآموز، معلم و کارکنان آموزشی در ۸۳ کشور، ازجمله ۵۵ کشور که در درگیری مسلحانه فعال نبودند، آسیب رسانده است.
طبق حقوق بشردوستانه بینالمللی، مدرسهها اشیا غیرنظامی محسوب میشوند و براساس اصل تمایز (Principle of Distinction) نباید هدف مستقیم حمله قرار گیرند؛ در عین حال، پروتکل الحاقی اول ژنو (۱۹۷۷) و عرف بینالمللی (ICRC Customary IHL) حمله عمدی به مدرسهها را ممنوع میکنند.
کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) و سازمانهایی مانند حفاظت از آموزش در ناامنی و درگیری (PEIC) تاکید دارند که مدرسهها باید بهعنوان «اماکن امن» حفظ شوند؛ همچنین، «راهنمای حفاظت از مدرسهها و دانشگاهها در برابر استفاده نظامی در زمان درگیریهای مسلحانه» (۲۰۱۵) استفاده نظامی از مدرسهها را محدود میکند.
با وجود این تدابیر حفاظتی، اجرای آنها ضعیف است و اغلب موارد بهعنوان «آسیب جانبی» توجیه میشوند.
آمریکا در جنگهای مدرن خود ازجمله علیه ویتنام، عراق، افغانستان موارد متعددی از حمله و آسیب به مدرسهها را داشته که عمدتا ناشی از بمباران هوایی و عملیات شهری یا با توجیه اشتباههای شناسایی بوده است.
در جنگ ویتنام (۱۹۵۵-۱۹۷۵)، بمباران گسترده آمریکا بسیاری از زیرساختهای غیرنظامی ازجمله مدرسهها را نابود کرد؛ گزارشها از روستاهای بمبارانشده حاکی از تخریب مدرسهها و کشته شدن دانشآموزان است، هرچند آمار دقیق محدود است.
در جنگ عراق (۲۰۰۳) و اشغال پس از آن، گزارشهایی از حملهها به مدرسهها وجود دارد؛ در نبرد فلوجه (۲۰۰۴)، عملیات شهری منجر به آسیب به مدرسهها شد؛ دیدهبان حقوق بشر موارد استفاده از نیروی نامتناسب را ثبت کرده است.
در افغانستان (۲۰۰۱-۲۰۲۱)، حملههای هوایی آمریکا مدرسهها را نیز هدف قرار داد یا به آنها آسیب زد؛ یکی از موارد برجسته، حمله به مدرسهای در استان لوگر یا مناطق شرقی بود که بهعنوان اشتباه شناسایی توجیه شد.
گزارشهای ماموریت کمک سازمان ملل در افغانستان (UNAMA) سالانه موارد تلفات غیرنظامی ازجمله در مدرسهها را ثبت میکرد؛ مثلا در برخی سالها، حملههای هوایی منجر به مرگ کودکان در محیطهای آموزشی شد.
آمریکا در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) یکی از بدترین جنایتهای خود در حمله به مدرسهها را رقم زد؛ حمله به مدرسه ابتدایی میناب در استان هرمزگان ایران به شهادت بیش از ۱۵۰ نفر عمدتا کودکان منجر شد؛ این حمله بهعنوان نمونهای از آسیب به مدرسهها مورد توجه جهانی قرار گرفت.
در حالی که آمریکا معمولا این موارد را با ادعاهایی مانند آسیب جانبی یا نتیجه اشتباه شناسایی توجیه میکند، منتقدان آن را نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی توصیف میکنند.
رژیم صهیونیستی در جنگ علیه غزه و لبنان متهم به حملههای مکرر به مدرسهها، بهویژه مدرسههای آنروا (آژانس امداد و خدماترسانی سازمان ملل به آوارگان فلسطینی UNRWA) شده است؛ این جنایتها عمدتا با ادعای بیاساس استفاده نظامی از مدرسهها توجیه میشوند.
با وجود این، سازمانهای حقوق بشری میگویند حتی در چنین مواردی، اصل تناسب نقض شده و حمله بدون هشدار کافی انجام گرفته است.
آنروا گزارش داد که رژیم صهیونیستی در جریان جنگ غزه ۲۰۱۴ چندین مدرسه آن در جبالیا و دیگر مناطق هدف قرار گرفت؛ مثلا حمله به مدرسه ابتدایی جبالیا به شهادت دهها غیرنظامی منجر شد؛ آنروا این حمله را نقض آشکار حقوق بینالملل خواند.
گزارشهای دیدهبان حقوق بشر و عفو بینالملل، شواهدی از حملههای مستقیم یا نامتناسب ثبت کردند.
گزارشهای متعددی از حملههای رژیم صهیونیستی به مدرسههای آنروا در غزه در جریان نسلکشی آغازشده از ۲۰۲۳ وجود دارد؛ در مه ۲۰۲۵، کارشناسان سازمان ملل حمله رژیم صهیونیستی به مدرسه تبدیلشده به محل اسکان ۲ هزار آواره را حمله به کودکان و نقض حقوق بینالملل خواند.
آنروا، مدرسهها را بهعنوان پناهگاه غیرنظامیان اعلام کرده بود.
رژیم صهیونیستی در جریان جنگ ۲۰۰۶ علیه لبنان، به مدرسههای متعددی آسیب زد و آنها را هدف قرار داد.
از منظر حقوق بشردوستانه بین المللی، براساس قاعده ۳۸ مطالعه حقوق بینالملل عرفی کمیته بینالمللی صلیب سرخ و دیگر قواعد مربوطه، مدرسهها بهعنوان اشیا غیرنظامی حفاظت میشوند.
براساس اساسنامه رُم دیوان بینالمللی کیفری، حمله عمدی به مدرسهها یا ایجاد آسیب بیش از حد به غیرنظامیان میتواند جنایت جنگی باشد.
در پرونده حملههای آمریکا و رژیم صهیونیستی به مدرسهها، گزارشهای سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری اغلب به نقض اصل تمایز و تناسب اشاره دارند؛ با وجود این، پیگیریهای حقوقی و قضایی به دلایلی مانند سیاسیکاری، لابیگری و حق وتو رخ نمیدهند.
حمله به مدرسهها الگویی تکراری در درگیریهای مدرن است و نشاندهنده محدودیتهای عملی حقوق بشردوستانه بینالمللی است؛ آمریکا و رژیم صهیونیستی هر ۲ موارد مستندی از آسیب به مدرسهها دارند که اغلب با اتهامزنیها و ادعاهای بیاساس همراه بوده است.
حفاظت از آموزش کودکان نهتنها الزام حقوقی، بلکه سرمایهگذاری برای صلح آینده است.