ضعف حقوق بینالملل در حفاظت از تاسیسات هستهای؛ حمله به دارخوین و چالشهای نظام پادمان آژانس
تاسیسات هستهای صلحآمیز تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی نقش کلیدی در توسعه انرژی، پزشکی و تحقیقات دارند، اما در درگیریهای مسلحانه آسیبپذیرند؛ حمله به این تاسیسات نهتنها خطر انتشار مواد رادیواکتیو و خسارتهای گسترده به غیرنظامیان و محیط زیست ایجاد میکند، بلکه اصول بنیادین حقوق بینالملل، ازجمله منشور سازمان ملل، حقوق بشردوستانه بینالمللی (IHL) و تعهدات انپیتی (پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای NPT) را نقض میکند.
ماده ۲ (۴) منشور سازمان ملل استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر دولتی را ممنوع میکند؛ قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل تصریح دارد که حملههای پیشگیرانه بدون تهدید قریبالوقوع معمولا بهعنوان تجاوز تلقی میشوند.
پروتکل الحاقی اول ژنو (۱۹۷۷): ماده ۵۶ این پروتکل اعلام میکند که تاسیسات تولید برق هستهای حتی اگر اهداف نظامی باشند، نباید هدف حمله قرار گیرند؛ این حفاظت ویژه برای سدها، دیوارها و نیروگاههای هستهای است.
پروتکل الحاقی دوم: این پروتکل برای درگیریهای غیربینالمللی نیز حفاظت مشابهی (ماده ۱۵) ارائه میدهد.
براساس این اصل، تاسیسات صلحآمیز تحت پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی عموما اشیا غیرنظامی (civilian objects) هستند و باید فرض بر غیرنظامی بودن شود.
اصل تناسب (proportionality) و احتیاط در حمله (precautions in attack):
بر این اساس، حتی در موارد استثنایی، باید خطرات رادیواکتیو ارزیابی شود؛ حملهای که خسارتهای غیرنظامی بیش از حد انتظار باشد، غیرقانونی است و ممکن است جنایت جنگی تلقی شود.
قطعنامههای کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی مانند GC (XXXI) /RES/۴۷۵ در ۱۹۸۷ بر ممنوعیت حملههای مسلحانه به تاسیسات هستهای صلحآمیز تاکید دارند و چنین اقدامی را نقض اساسنامه آژانس و حقوق بینالملل میدانند.
شورای امنیت سازمان ملل هم در قطعنامه ۴۸۷ مصوب ۱۹۸۱ حمله به راکتور اتمی اوسیراک عراق را محکوم کرد.
معاهده انپیتی: کشورهای غیرهستهای متعهد به استفاده صلحآمیز تحت پادمان هستند؛ حمله به چنین تاسیساتی میتواند رژیم عدم اشاعه را تضعیف کند.
کنوانسیون حفاظت فیزیکی مواد هستهای (و اصلاح ۲۰۰۵): بر حفاظت تاکید دارد، اما مستقیما حملههای جنگی را پوشش نمیدهد.
عرف بینالمللی: حمله به تاسیسات هستهای صلحآمیز عموما بهعنوان نقض شدید حقوق بینالملل پذیرفته شده است.
رژیم صهیونیستی در ژوئن ۱۹۸۱ در عملیات اوپرا Opera، به نیروگاه هستهای اوسیراک عراق که تحت پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود، حمله کرد.
شورای امنیت سازمان ملل در قطعنامه ۴۸۷ این حمله را نقض آشکار منشور و هنجارهای بینالمللی خواند و رژیم صهیونیستی را ملزم به عدم تکرار کرد؛ مجمع عمومی و آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز این اقدام رژیم صهیونیستی را محکوم کردند.
بسیاری از حقوقدانان حمله یادشده را حمله پیشگیرانه غیرقانونی دانستند؛ این حمله گامی جدی در مسیر تضعیف پادمان بود.
آمریکا و رژیم صهیونیستی در جریان تجاوز نظامی ۲۰۲۶ به ایران، حملههایی به سایتهای هستهای ایران انجام دادند؛ سایتهای هدف قرارگرفته، تحت نظارت آژانس بودند و اهداف صلحآمیز را دنبال میکردند.
کشورهای مختلفی این حملهها را تجاوز و نقض آشکار حقوق بینالملل خواندند، زیرا تاسیسات هستهای تحت پادمان هدف قرار گرفتند و خطر انتشار رادیواکتیو وجود داشت.
از منظر حقوق بشردوستانه بینالمللی، حمله به تاسیسات صلحآمیز و تحت پادمان، نقض ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول است.
حتی در دفاع از خود ادعایی هم اصول تناسب و احتیاط باید رعایت شود.
گزارشهای مختلف تهدید و حمله به نیروگاه اتمی بوشهر، بهعنوان نیروگاه فعال تحت پادمان را تایید میکنند؛ حمله به نیروگاه عملیاتی خطر بسیار بالایی برای انتشار رادیواکتیو دارد و به وضوح تحت حفاظت ماده ۵۶ قرار میگیرد.
حمله به نیروگاه اتمی بوشهر میتواند جنایت جنگی تلقی شود و مسئولیت کیفری بینالمللی ایجاد کند.
رآکتور آب سبک ۳۰۰ مگاواتی دارخوین که در مرحله ساخت اولیه است، بهتازگی هدف حمله تجاوزکارانه آمریکا قرار گرفت؛ آژانس بینالمللی انرژی اتمی تایید کرد که هیچ مواد هستهای در آن وجود نداشت.
حمله به سایت تحت پادمان که حتی در حال ساخت بوده است، همچنان نقض اصول کلی حفاظت از تاسیسات هستهای صلحآمیز و قطعنامههای آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.
از منظر حق دفاع مشروع براساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل، آمریکا و رژیم صهیونیستی مدعی تهدید فعالیت هستهای ایران شدهاند، اما بدون وجود تهدید قریبالوقوع و اثباتشده و با توجه به قرار داشتن تاسیسات تحت رژیم پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی، مشروعیت این حملهها با تردیدهای جدی مواجه است.
بسیاری از تحلیلگران حقوقی این حملهها را مانند حمله رژیم صهیونیستی به نیروگاه اوسیراک عراق نقض منشور سازمان ملل و حقوق بشردوستانه بینالمللی میدانند.
حمله به تاسیسات هستهای صلحآمیز و تحت پادمان پیامدهای متعددی دارد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
انسانی و زیستمحیطی: خطر انتشار رادیواکتیو، آوارگی، آلودگی بلندمدت.
حقوقی: تضعیف آژانس بینالمللی انرژی اتمی و انپیتی؛ امکان مسئولیت دولتها و افراد به دلیل ارتکاب جنایت تجاوز یا جنایت جنگی.
حملهها به تاسیسات هستهای تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بهویژه نیروگاهها و سایتهای صلحآمیز، خلاف حقوق بینالملل هستند؛ ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول، قطعنامههای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و اصول منشور ملل متحد حفاظتهای قوی ایجاد کردهاند.
موارد تاریخی از چنین حملههایی مانند حمله به نیروگاه اوسیراک عراق و نیروگاههای بوشهر و دارخوین ایران، نشان میدهند که حتی ادعای دفاع از خود، استانداردهای سختگیرانه تمایز، تناسب و احتیاط را لغو نمیکند.
جامعه بینالمللی باید سازوکارهای قویتری برای جلوگیری از چنین حملههایی ایجاد کند تا از فاجعه انسانی جلوگیری شود.