استانداردهای دوگانه کشورهای غربی؛ خطری جدی برای میراث حقوق بشری ماندلا
روز جهانی نلسون ماندلا یا روز ماندلا یک مناسبت بینالمللی است که سالانه به افتخار نلسون ماندلا در ۱۸ جولای (۲۷ تیر) گرامی داشته میشود.
مجمع عمومی سازمان ملل در قطعنامه A/RES/۶۴/۱۳ روز ۱۸ جولای را بهعنوان «روز جهانی ماندلا» اعلام کرد؛ این روز، ماندلا را به دلیل تعهد به فرهنگ صلح و آزادی، حل تعارضها، روابط نژادی، ترویج و حفاظت از حقوق بشر، آشتی، برابری جنسیتی، حقوق کودکان و گروههای آسیبپذیر، مبارزه با فقر و عدالت اجتماعی گرامی میدارد.
مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۰۹ روز ۱۸ جولای را بهعنوان روز جهانی نلسون ماندلا اعلام کرد؛ در سال ۲۰۱۵، سازمان ملل دامنه این روز را برای ترویج شرایط انسانی زندان گسترش داد؛ آنها این کار را با تصویب قطعنامهای که خواستار تشکیل قوانین حداقل استاندارد سازمان ملل برای رفتار با زندانیان که بهعنوان قوانین نلسون ماندلا نیز شناخته میشود، شد، انجام دادند.
مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۴ نیز جایزه نلسون ماندلا را تاسیس کرد، جایزهای که در دورههای ۵ ساله به پاسداشت دستاوردهای کسانی که زندگی خود را وقف خدمت به بشریت کردهاند، اهدا میشود.
ویژگی بارز این روز، فعالیت ۶۷ دقیقهای است که به ۶۷ سال مبارزه ماندلا برای عدالت اشاره دارد؛ سازمان ملل و بنیاد ماندلا از مردم دعوت میکنند تا در این ۶۷ دقیقه، اقدامی مثبت برای جامعه خود از کمک به فقرا تا دفاع از حقوق بشر انجام دهند.
نلسون ماندلا، نخستین رئیسجمهور سیاهپوست آفریقای جنوبی بوده است؛ وی در ۱۸ جولای ۱۹۱۸ متولد شد و در ۵ دسامبر ۲۰۱۳ در سن ۹۵ سالگی درگذشت.
ماندلا از سال ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۹ بهعنوان رئیسجمهور این کشور خدمت کرد؛ ماندلا در دوران ریاست جمهوری خود بر برچیدن آپارتاید تمرکز داشت و این کار را با مقابله با نژادپرستی نهادینهشده و تقویت به رسمیت شناختن نژاد انجام داد.
ماندلا در اوایل زندگی خود عضو کنگره ملی آفریقا (ANC) بود؛ وی در سال ۱۹۴۳، لیگ جوانان ANC را تاسیس و آن را متعهد به سرنگونی آپارتاید کردند.
دولت آفریقای جنوبی در طول دهه ۱۹۵۰، چندین بار ماندلا را دستگیر کرد و وی را به جرم خیانت محاکمه کرد؛ دادگاه در سال ۱۹۶۲، ماندلا را به جرم توطئه برای سرنگونی دولت به حبس ابد محکوم کرد؛ ماندلا ۲۷ سال را در زندان گذراند و در سال ۱۹۹۰ آزاد شد.
ماندلا در پایان دوره ریاست جمهوری در سیاست و تلاشهای بشردوستانه فعال ماند؛ وی از طریق موسسه خیریه خود، بنیاد نلسون ماندلا، عمدتا بر مبارزه با فقر و اچآیوی تمرکز کرد.
ماندلا بیش از ۲۵۰ نشان افتخار، ازجمله جایزه صلح نوبل، دریافت کرده است؛ وی نماد مبارزه بیوقفه برای حقوق بشر، عدالت، آشتی و کرامت انسانی است.
نلسون رولیهلاهلا ماندلا بیش از ۲۷ سال از زندگیاش را در زندانهای رژیم آپارتاید گذراند؛ ماندلا نماد مقاومت مسالمتآمیز و در عین حال قاطع در برابر تبعیض نژادی بود؛ وی در سال ۱۹۹۴ بهعنوان نخستین رئیسجمهور منتخب آفریقای جنوبی انتخاب شد؛ ماندلا ضمن دور ماندن از تلاش برای انتقام، کمیسیون حقیقت و آشتی را تاسیس کرد تا قربانیان آپارتاید بتوانند روایت خود را بیان کنند و عدالت ترمیمی برقرار شود.
کرامت انسانی در اندیشه ماندلا مرکزی بود؛ وی معتقد بود که تبعیض نهتنها قربانی را تحقیر میکند، بلکه تحقیرکننده را نیز از انسانیت دور میسازد؛ ماندلا گفت: انکار حقوق بشر مردم، به چالش کشیدن انسانیت آن هاست.
این جمله امروز نیز الهامبخش جنبشهای حقوق بشری است؛ ماندلا حقوق بشر را نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه حق اساسی هر انسان برای زندگی با کرامت میدانست.
یکی از مهمترین جنبههای میراث ماندلا، توجه به قربانیان است؛ وی باور داشت که عدالت واقعی بدون شنیدن صدای قربانیان ممکن نیست؛ کمیسیون حقیقت و آشتی (TRC) به قربانیان آپارتاید فرصت داد تا روایتهای خود را بیان و عاملان جنایتها اعتراف کنند؛ این رویکرد، عدالت را از انتقام به سمت ترمیم سوق داد.
این اصل امروز در مبارزه با شکنجه، بازداشتهای خودسرانه، ناپدیدسازی اجباری و نقض حقوق اقلیتها کاربرد دارد؛ عدالت برای قربانیان نیازمند پاسخگویی، جبران خسارت و تضمین عدم تکرار است، اصولی که ماندلا آنها را تجسم کرامت انسانی میدانست.
کرامت انسانی در تفکر ماندلا فراتر از حقوق مدنی و سیاسی بود و شامل حق غذا، آب، کار، آموزش و زندگی بدون تحقیر میشد؛ وی آپارتاید را نه فقط سیستم نژادی، بلکه حملهای نظاممند به کرامت انسانها میدانست.
دیدگاه ماندلا پایهای برای جنبشهای معاصر حقوق بشر از حقوق پناهندگان و مهاجران گرفته تا مبارزه با نژادپرستی ساختاری فراهم کرده است.
جهان در سال ۲۰۲۶، با چالشهای عمیق حقوق بشری روبهرو است؛ گزارشهای دیدهبان حقوق بشر نشان میدهند که نظام جهانی حقوق بشر تحت فشار شدید قرار دارد؛ عواملی مانند قدرتگیری رویکردهای اقتدارگرایانه، تضعیف نهادهای بینالمللی، جنگها و درگیریها، بحرانهای اقلیمی، فقر مداوم و نابرابری شدید، کرامت میلیونها انسان را تهدید میکنند.
در عین حال، شمار پناهندگان و آوارگان به رکورد تاریخی رسیدهاند؛ بازداشتهای سیاسی، شکنجه و نقض حقوق زندانیان در بسیاری کشورها ادامه دارد؛ نابرابری اقتصادی میلیونها نفر را میآزارد.
در چنین شرایطی، اصول ماندلا حیاتیتر از همیشه است؛ عدالت برای قربانیان نیازمند تقویت سازوکارهای بینالمللی مانند دیوان بینالمللی کیفری و کمیسیونهای حقیقتیاب است؛ حقوق بشر باید در مرکز سیاستگذاری جهانی قرار گیرد، نه حاشیه.
ماندلا به جهان آموخت که تغییر ممکن است، حتی در تاریکترین شرایط، اگر بر پایه کرامت انسانی، عدالت و حقوق بشر بنا شود؛ در جهانی پر از چالش، میراث ماندلا یادآوری میکند که هنوز در دستان ماست تا جهان بهتری بسازیم.
منتقدان و تحلیلگران بر این باور هستند که میراث ماندلا توسط قدرتهای غربی بهویژه در سیاست خارجی، رویکردهای اقتصادی و استانداردهای دوگانه در حال تضعیف یا تخریب است؛ این انتقادها عمدتا بر پایه کاربرد گزینشی اصول ماندلا استوار است.
ماندلا بر عدالت جهانی، مبارزه با فقر بهعنوان «عمل عدالت» (نه خیریه)، آشتی ملی و کرامت همگانی برای همه انسانها تاکید داشت؛ منتقدان اشاره میکنند که کشورهای غربی اغلب از نام و میراث ماندلا برای مشروعیتبخشی به سیاستهای خود استفاده میکنند، در حالی که در عمل با اصول او فاصله دارند.
استانداردهای دوگانه در حقوق بشر: غرب ماندلا را بهعنوان قهرمان ضدآپارتاید ستایش میکند، اما در موارد متعدد از بازیگرانی حمایت کرده یا در برابر آن ها، سکوت اختیار کرده که نقض نظاممند حقوق بشر انجام میدهند؛ منتقدان به سیاستهای خارجی آمریکا و اروپا در غرب آسیا، آفریقا و دیگر مناطق اشاره دارند که با حمایت از نابرابری یا سکوت در برابر جنایتها، با ارزشهای آشتی و عدالت ماندلا تعارض دارد.
تداوم نابرابری: پس از پایان آپارتاید، سیاستهای اقتصادی تحت تاثیر مدلهای غربی باعث شد نابرابری اقتصادی در کشورهایی مانند آفریقای جنوبی همچنان یکی از بدترینها در جهان بماند.
سیاست خارجی و قدرت: در سالهای اخیر و بهویژه در ۲۰۲۶، با فشارهایی مانند رویکردهای برخی دولتهای غربی به نهادهای بینالمللی حقوق بشر، منتقدان استدلال میکنند که تضعیف چندجانبهگرایی و حقوق بشر جهانی، میراث ماندلا در ترویج صلح و عدالت بینالمللی را تهدید میکند.
استفاده ابزاری از میراث ماندلا: ستایش رسمی از ماندلا در مراسم غربی اغلب بدون تعهد واقعی به تغییر سیاستهایی که منجر به آوارگی، فقر ساختاری یا حمایت از نژادپرستی جدید میشود، انجام میگیرد.