آیا مرخصی برای زندانی یک حق محسوب میشود؟/ شرایط قانونی استفاده محکومان از مرخصی
مرخصی زندانیان یکی از مهمترین حقوق پیشبینیشده در نظام اجرای احکام کیفری است که با هدف اصلاح، بازاجتماعی شدن محکومان و تشویق آنان به رعایت مقررات زندان در نظر گرفته شده است. با این حال، این پرسش برای بسیاری از افراد مطرح میشود که آیا دادگاه میتواند هنگام صدور حکم، زندانی را از استفاده از مرخصی محروم کند؟ بررسی مقررات قانون آیین دادرسی کیفری، قانون مجازات اسلامی و آییننامه سازمان زندانها نشان میدهد محرومیت محکومان از مرخصی تنها در مواردی که قانون بهصراحت تعیین کرده امکانپذیر است و صدور حکم کلی مبنی بر ممنوعیت استفاده از مرخصی، فاقد مبنای قانونی خواهد بود.
با توجه به مفاد ماده ۴۹۸ ، آیا دادگاه کیفری میتواند ضمن صدور رأی، متهم را از استفاده از مرخصی برای مدت معین یا تمام مدت حبس محروم کند؟
مقنن در ماده ۵۲۰ و تبصرههای آن، با اهداف خاصی برای زندانیان مرخصی پیش بینی کرده است؛ به عنوان مثال، مرخصی موضوع صدر ماده ۵۲۰ قانون یادشده به منظور ترغیب زندانیان در «رعایت ضوابط و مقررات زندان و مشارکت در برنامههای اصلاحی و تربیتی و کسب امتیازات لازم» و مرخصی موضوع تبصره ۳ این ماده به منظور ترغیب آنان به «جلب رضایت شاکی خصوصی» پیش بینی شده است؛ بنابراین در صورتیکه محکوم واجد شرایط مقرر قانونی باشد و آمادگی برای سپردن تأمین مناسب را نیز داشته باشد، محروم کردن وی از برخورداری از مرخصی برخلاف اهداف مقنن است و مقامات مربوط باید در حدود مقرر با مرخصی آنان موافقت نمایند. صدر ماده ۲۰۲ آیین نامه سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی مصوب ۱۴۰۰ مؤید این استنباط است.
با عنایت به ذیل ماده یک قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ وظایف و اختیارات مقامات قضایی در رسیدگی و صدور رأی تابع اصل قانونی بودن دادرسی کیفری موضوع صدر ماده ۲ این قانون است و موارد محرومیت محکومان به حبس از مرخصی در بند «پ» ماده ۵۲۴ قانون پیش گفته و مواد ۲۰۷ و ۲۰۸ از آییننامه سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی اصلاحی ۲۹/۱۰/۱۴۰۰ پیش بینی شده است؛ بنابراین به استناد ماده ۲۳ قانون مجازات اسلامی اصلاحی ۱۳۹۹ محروم کردن محکومان به حبس از مرخصی ضمن صدور رأی (جزئاً یا کلاً) برای مدت معین یا تمام مدت محکومیت حبس، فاقد وجاهت قانونی است و فرض پرسش از قلمروی شمول ماده ۴۹۸ قانون آیین دادرسی کیفری که ناظر به ترتیب و شیوه اجرای رأی و از کلیات اجرای احکام کیفری است خروج موضوعی دارد.