چالش جهانی کودکان یتیم از جنگ؛ غزه کانون بزرگترین بحران یتیمان جنگ در تاریخ مدرن
جنگها نه تنها جان والدین را میگیرند، بلکه آینده کودکان را نیز نابود کرده و آنها را در معرض سوءاستفاده، فقر و بیخانمانی قرار میدهند.
پس از جنگ جهانی دوم، میلیونها کودک یتیم شدند و سازمانهایی مانند صندوق کودکان ملل متحد (یونیسف) برای حمایت از آنها تاسیس شدند؛ در قرن بیستویکم، با افزایش درگیریهای منطقهای، نیاز به توجه به کودکان یتیم از جنگ بیشتر احساس شد.
سازمان فرانسوی (SOS Children in Distress) SOS Enfants en Détresse در سال ۱۹۹۵ روز ۶ ژانویه (۱۶ دی) را بهعنوان روز جهانی یتیمان جنگ معرفی کرد تا آگاهی جهانی در مورد تاثیر مخرب جنگ بر کودکان را افزایش داده، نیاز آنها به حفاظت، آموزش، مراقبت و حمایت را برجسته کند و اقدام برای حقوق و آینده آنها را تشویق کند.
سازمان ملل در سال ۲۰۰۶ رسما این روز را به رسمیت شناخت تا آگاهیها در مورد آسیبپذیریهای خاص کودکانی که یک یا هر ۲ نفر از والدین خود را به دلیل جنگ و خشونت مسلحانه از دست میدهند، افزایش یابد.
نخستین گرامیداشت رسمی این روز در سالهای اولیه دهه ۲۰۱۰ آغاز شد و به سرعت توسط سازمانهای بینالمللی مانند یونیسف و صندوق نجات کودکان Save the Children مورد حمایت قرار گرفت؛ روز جهانی یادبود کودکان یتیم جنگ، نهتنها یک مناسبت نمادین، بلکه فراخوانی برای اقدام جهانی به منظور حمایت از این کودکان آسیبپذیر است؛ طبق گزارشهای اخیر، بیش از ۴۷۳ میلیون کودک یعنی تقریبا یک پنجم کودکان جهان، در مناطق جنگی زندگی میکنند که این رقم ۲ برابر دهه ۱۹۹۰ است.
اهمیت روز جهانی کودکان یتیم جنگ در برجسته کردن هزینههای انسانی جنگ، بهویژه بر کودکان، نهفته است؛ آمارهایی که یونیسف تهیه کرده است، نشان میدهد که غیرنظامیان بیشترین قربانیان جنگ را در قرنهای ۱۸، ۱۹ و ۲۰ تشکیل میدادند؛ در عین حال، اهمیت روز جهانی کودکان یتیم از جنگ در این است که جنگها میلیونها کودک را یتیم میکنند؛ اگرچه تاریخچه این روز ریشه در تجربههای جنگهای جهانی دارد، اما اهمیت آن در سال ۲۰۲۵ بیشتر شده است، زیرا گزارشها نشان میدهند که تعداد کودکان تحت تاثیر جنگ افزایش یافته است.
یتیم جنگ معمولا به کودکی گفته میشود که یک یا هر ۲ نفر از والدین خود را به دلیل جنگ، درگیری یا خشونتهای مرتبط، ازجمله آوارگی و حملههای هدفمند به غیرنظامیان، از دست داده است؛ بسیاری از این کودکان نهتنها مراقبان خود را از دست دادهاند، بلکه بمباران، مهاجرت اجباری یا زندگی در مناطق نظامی را نیز تجربه کردهاند.
همه کودکان آسیبدیده از جنگ بهعنوان یتیم جنگ طبقهبندی نمیشوند، اما ممکن است در شرایط مشابهی زندگی کنند؛ شرایط نامساعد، جدایی از خانواده، قرار گرفتن در موسسهها یا رها شدن برای زنده ماندن در خیابانها وجوه مشترک این کودکان است.
با تشدید درگیریها در مناطقی مانند بخشهایی از غرب آسیا، آفریقا و اروپای شرقی، تعداد کودکانی که بدون مراقبت امن والدین زندگی میکنند، همچنان رو به افزایش است.
برآوردهای جهانی ازجمله ارزیابیهای یونیسف نشان میدهد که بیش از ۱۴۰ تا ۱۵۰ میلیون کودک در سراسر جهان به دلایل مختلف یک یا هر ۲ نفر از والدین خود را از دست دادهاند و جنگ و درگیری از عوامل اصلی در برخی مناطق است.
از این تعداد ۵۲ میلیون نفر در آفریقا، حدود ۱۰ میلیون نفر در آمریکای لاتین و کارائیب، و بقیه در مناطق مختلف آسیا هستند؛ این اعداد و ارقام مقیاس جهانی بحرانی را که کودکان یتیم با آن مواجه هستند، آشکار میکند.
در عین حال، مطالعات نشان میدهند که ۹۵ درصد از یتیمان بالای ۵ سال سن دارند که نشان میدهد بیشتر کودکان در سالهای شکلگیری شخصیت خود، مراقبت والدین را از دست میدهند.
در کشورهای منطقه جنگی مانند سودان، خشونت مداوم صدها هزار کودک را بدون والدین رها کرده و آنها را در معرض آوارگی، استثمار و استخدام توسط گروههای مسلح قرار داده است.
درگیری همچنین صدها میلیون کودک را به مناطقی سوق داده است که در معرض تهدید مداوم خشونت زندگی میکنند و آنها را حتی اگر هنوز یتیم نشده باشند، بسیار آسیبپذیر میکند؛ این شرایط دسترسی به خدمات اساسی مانند غذا، آب، سرپناه، آموزش و مراقبتهای بهداشتی را کاهش میدهد و آسیب از دست دادن والدین را تشدید میکند.
یتیمان جنگ زخمهای عاطفی عمیقی ازجمله غم و اندوه، استرس پس از سانحه و احساس رها شدن را با خود حمل میکنند که بدون حمایت روانی-اجتماعی مناسب میتواند تا آخر عمر ادامه داشته باشد؛ بسیاری از آنها پس از مشاهده مرگ عزیزان یا تخریب خانههایشان با کابوس، اضطراب و تغییرهای رفتاری دستوپنجه نرم میکنند.
این کودکان در کنار پریشانی روانی، با فقر شدید، بیخانمانی و عدم دسترسی به مدرسه و مراقبتهای بهداشتی روبهرو هستند؛ بدون حمایت بزرگسالان، این کودکان در معرض خطر فزاینده کار کودکان، قاچاق و استخدام بهعنوان سرباز کودک قرار دارند.
کودکان دارای معلولیت در مناطق جنگی با خطر بیشتر بیتوجهی و خشونت روبهرو هستند و احتمال رها شدن آنها در موسسهها بیشتر است.
بررسیها نشان میدهند که در سال ۱۹۹۰ حدود ۱۴۶ میلیون کودک یتیم جنگ در جهان وجود داشت؛ این رقم در سال ۱۹۹۵ به ۱۵۱ میلیون، در سال ۲۰۰۰ به ۱۵۵ میلیون، در سال ۲۰۰۵ به ۱۵۳ میلیون، در سال ۲۰۱۰ به ۱۴۶ میلیون و در سال ۲۰۱۵ به ۱۴۰ میلیون نفر رسید.
این دادهها نشان میدهد که چگونه درگیریهای مسلحانه، بیثباتی اجتماعی و بحرانهای بشردوستانه در افزایش شدید تعداد کودکان یتیم در اواخر قرن بیستم نقش داشتهاند؛ اگرچه پس از سال ۲۰۰۰ کاهش تدریجی قابل مشاهده است، اما این ارقام همچنان بر تاثیر بلندمدت جنگ و درگیری بر کودکان در سراسر جهان و نیاز مداوم به مراقبت و تلاشهای حمایتی پایدار تاکید میکنند.
ارقام یادشده همچنین نشان میدهد که میلیونها کودک در محیطهای آسیبدیده از جنگ بزرگ میشوند و اغلب مسئولیت خواهر و برادرهای کوچکتر خود را بر عهده دارند، در حالی که با مشکلات مالی، آسیبهای عاطفی و دسترسی محدود به آموزش و مراقبتهای بهداشتی روبهرو هستند.
در سال ۲۰۲۵، آمار یتیمان جنگ به سطوح نگرانکنندهای رسید؛ براساس گزارش یونیسف، بیش از ۱۵۳ میلیون کودک در جهان دستکم یکی از والدین خود را از دست دادهاند که بخش قابل توجهی از آنها به دلیل جنگ و درگیریهای مسلحانه است.
اما برای یتیمان جنگ (کودکانی که والدینشان بر اثر خشونت جنگی کشته شدهاند)، تخمینها نشان میدهد که حدود ۱۷٫۶ میلیون کودک «یتیم دوگانه» (از دست دادن هر ۲ والد) وجود دارد و جنگ یکی از عوامل اصلی است.
براساس دادههای یونیسف و Save the Children از بحرانهای غزه، سودان، یمن و دیگر مناطق، در سال ۲۰۲۵، تعداد کودکان یتیم از جنگ بین ۵۰ تا ۶۰ میلیون نفر بوده است؛ برای مثال، در غزه، بیش از ۳۹ هزار کودک یکی یا هر ۲ والد را از دست دادند.
این آمار نشاندهنده افزایش ۱۷ درصدی قربانیان کودک در مقایسه با سالهای قبل است و در عین حال تاکیدی بر این واقعیت است که سلاحهای انفجاری در مناطق مسکونی به شکل گسترده استفاده میشوند.
از سوی دیگر، بیش از ۸ میلیون نوزاد در سال ۲۰۲۵ در مناطق بحرانزده متولد شدند که بسیاری از آنها در معرض یتیمشدن هستند؛ در سودان و یمن، هزاران کودک دیگر یتیم شدند و گزارش Save the Children نشان میدهد که جنگ بیش از ۶۳ میلیون کودک را به گرسنگی کشانده که بسیاری از آنها یتیم هستند.
گزارش سازمان ملل هم نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵، بیش از ۳ هزار و ۱۳۷ کودک قربانی چندین نقض جدی حقوق شدند که شامل یتیمشدن است؛ علاوه بر این، حدود ۵۲۰ میلیون کودک در مناطق جنگی زندگی میکردند که این رقم بیش از یک پنجم کودکان جهان است.
هر روز، حدود ۵ هزار و ۷۰۰ کودک یتیم میشوند و جنگ سهم عمدهای در این آمار دارد؛ در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۱۸ میلیون کودک به دلیل جنگ گرسنه شدند؛ آوارگی نیز مسئلهای عمده است، با ۴۲٫۵ میلیون پناهجو که بسیاری از آنها کودکان یتیم هستند.
در سال ۲۰۲۵، آفریقا منطقهای با بیشترین تعداد کودکان تحت تاثیر جنگ و یتیمشدن بود؛ گزارش موسسه صلح اسلو PRIO نشان میدهد که ۲۱۸ میلیون کودک در آفریقا در مناطق جنگی زندگی میکنند که ۳۲٫۶ درصد کودکان این قاره را تشکیل میدهد.
کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو، نیجریه، سومالی و سودان بیشترین آمار را داشتند، جایی که بیش از نیم میلیارد کودک در مناطق جنگی هستند.
پس از آفریقا، غرب آسیا بهویژه غزه رتبه دوم را دارد؛ در غزه، ۳۹ هزار کودک بر اثر جنگ رژیم صهیونیستی یتیم شدند که بزرگترین بحران یتیمان در تاریخ مدرن است.
گزارش سازمان ملل اعلام کرد که اراضی اشغالی فلسطین و جمهوری دموکراتیک کنگو بیشترین تعداد کودکان آسیبدیده را دارند.
حقوق بینالملل چارچوبهای محکمی برای حفاظت از کودکان یتیم از جنگ فراهم کرده است؛ کنوانسیون حقوق کودک (CRC) سازمان ملل (۱۹۸۹) اصلیترین سند است، که در ماده ۲۰ بر حمایت از کودکان بدون خانواده تاکید دارد و دولتها را ملزم به ارائه مراقبت جایگزین میکند.
این کنوانسیون که توسط بیش از ۱۹۰ کشور تصویب شده، کودکان را از جدایی اجباری از والدین محافظت میکند.
کنوانسیونهای ژنو (۱۹۴۹) کودکان را بهعنوان افراد حفاظتشده میشناسد و آنها را «موارد دارای احترام ویژه» میداند که شامل ممنوعیت حمله به آنها و ارائه کمکهای بشردوستانه است.
در عین حال، پروتکلهای ژنو (۱۹۷۷) ربودن کودکان در درگیریها را ممنوع میکند؛ اساسنامه رُم دیوان بینالمللی کیفری (ICC) نیز توجه ویژهای به حقوق کودکان دارد.
حقوق بشردوستانه بینالمللی (IHL) نیز از کودکان هم بهعنوان غیرنظامیان عمومی و هم با حفاظت ویژه حمایت میکند.
ضمن اینکه قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل مانند قطعنامه ۱۳۷۳ (۲۰۰۱)، تروریسم دولتی علیه کودکان را محکوم میکند.
گزارشهای سالانه سازمان ملل در مورد کودکان و درگیریهای مسلحانه، ۶ نقض جدی علیه کودکان (مانند کشتن، معلولیت، ربودن) را رصد میکند.
در سطح منطقهای نیز کنوانسیون آفریقایی حقوق کودک و رفاه (۱۹۹۰) بر حمایت از یتیمان جنگ تمرکز دارد؛ این قوانین تاکید میکنند که دولتها باید محیطهای حفاظتی ایجاد کنند، اما اجرای آنها چالشبرانگیز است.
روز جهانی یتیمان جنگ یادآوری میکند که کودکان نباید قربانی جنگ شوند.